以下に再録するテキストは、他のフィールドノートの記述とは異なる、編集されたテキストになっている。その経緯を簡単に説明しておきたい。 1983年の調査は3月始めに開始し9月末までの予定であったが、健康上の問題(マラリア)もあり9月半ばの帰国となった。調査地「青い芯のトウモロコシ」村を8月31日に出て(朝一番の一本のバス1が運よく運行していることを祈りつつ、もし3時間待っても来なければ、徒歩で6時間かけて移動する覚悟で)、キナンゴに向かい、そこで一泊した後に、9月1日に助手のカタナ氏とともにモンバサに移動し、夕刻の夜行列車でいっしょにナイロビに向かう予定だった。キナンゴまでは、恐れていた通り、ケヤの白人(muzungu wa keya3)よろしくデカく重い荷物を背負っての徒歩での移動となった。9月2日にナイロビ着、YMCAサウスに2週間滞在し、調査で得た語彙集の整備、発音や綴り(私はしばしばlとr、vとphとbとgbwの聞き取りをミスっていた)の修正、ドゥルマ語の基本文法の確認の作業をカタナ氏の手を借りつつ行った。
これ自体、ケニア的にはすごくタイトな予定ではあったのだが、なんと出発を2日後に控えた28日の夕食後に、私が滞在しているPereの屋敷で急遽カヤンバを開くという知らせが入る。テープレコーダーとメモ帳だけをもって早速駆けつけ、メモをとりつつ録音したのだが、いつもの手順に従って、その後で録音したテープのドゥルマ語を文字に書き起こし(普通何日もかかる作業)、それを説明してもらいながら理解していくという一連の作業のための時間がまるでない。
という訳で、カヤンバの翌日から2日間ぶっ続けで、私とカタナ氏とカヤンバで同席していたムァエガ青年の3人で、録音されたテープを聞きながら、そこでのやり取りを逐一説明してもらい、それを書きとめる作業を行った。フィールド・ノートのメモの記述を、それらのやり取りの背景として付加しつつ、歌については何の憑依霊の歌かを書くのみにとどめ、カヤンバで起こった憑依霊と人々とのやり取りのみを書き出すという形になった。時間の制約のため解説と質疑は英語によるものになった(当時の私のまだまだ使い物にならないドゥルマ語なんかでやった日には、何日かかるかわかったものではなかったので)。
こんな感じに。
それを後日、日本語に訳しつつ、私の当日のフィールド・ノートの記述と統合して作成したテキストが、その後、公刊した論文で使用した元資料となった。以下に紹介するテキストは、今回のウェブ化に際して訳文に若干の修正をくわえたもの(用語の置き換え、呪医→施術師etc.)である。フォントが緑色の部分が、当日私が手帳にメモ書きしたもの。通常の黒字の部分は、テープを聞きながらカタナ君とムァエガ君が、話者が何を話しているのか解説してくれた部分である。
1983/08/28, 22:00~1983/08/29, 02:20 今からkayamba5を開くという連絡を受け、Bwana Muganga氏の前庭(muhala)に9。 集まっているのはほぼPereの屋敷の人々だけ。どうやら内輪のkayambaで、近隣には告げまわってはいなかった模様。
Malau氏、呪医(muganga10) Nyawa(Mwamandi)に、kayambaを開く旨p'ep'oたちに唱えごと(ku-kokotera)してくれるよう依頼。
Nyawa: 承知。さて、私はあなた方に一人ずつ一人ずつやってきて、すべての方がそれぞれの必要を話してくださるよう願います。一斉に来ないでください。一人ずつ一人ずつやってきて踊り、要求を伝えてください。私が願うのは、あなた方がこの患者のもとを去り、今日にもこの患者が回復することです。病気はここに置き去りにして。聞いてください。彼を咳で苦しめている者よ、来てその要求を伝えてください。さあ、お出でください。
演奏開始 Mwarabu12
1曲の後、いったん休憩
22:20 makolousiku13で紅茶、マハムリ、肉スープがでる
このタイミングで休憩が入るとは、やはり内輪のカヤンバならでは?14
Malau氏、Nyawaにvuoを用意する(ku-vuga vuo15)よう促す。まだ用意してなかったのか。
Mwero(wa Malau)Nyawaを手伝い、mihi16を水の中で揉み始める。唱えごと聞き取れず。
Malau、彼らを急がせる。追加の水を持ってこさせ、vuo完成。
Malau、続いてすべてのp'ep'oの名前を挙げていく。vuoに手を入れてすくい上げながら、vuoに向かって「mulungu27が来るよう願います」といった風に。ただよく聞き取れない。
Malau: さあ、私は今vuoを手に入れました。だから皆さんすべて、来て踊り、要求を伝えてください。私はkayambaを打たせましょう。だから皆さんすべてMwarabuのようにやってきてください。 Mweroが「すべての霊(p'ep'o)よ、足の爪先に(kombeni)まで来たれ」と唱え、kayambaをスタートさせる。
演奏開始 Mwarabu 2曲 mwana mulungu 3曲 いずれでもMalau氏身体を前後に揺らすが、踊っているというほどでもない。
演奏突然中断。
やってきた一人の女性が人々に挨拶。 Nyawaは彼女に、なぜ"taireni33"という割り込みを 求める言葉をかけなかった(Heka kupigire taireni)のか問いただし、罰金10シリングを要求。彼女はそれに対して、言ったけれど聞こえなかったのかと返す。そしてNyawaにもう唱えごとは済ませたのかと尋ね、Nyawaは済ませたと応える。
太鼓ngoma8に切り替えるため、太鼓準備 Malauが「ちょっとkayambaは置いておいて、太鼓ngoma8でやりましょう。そして私が踊るかどうか見極めましょう」と提案。
kayambaは通常はMulunguから始まる。Mwarabuから始めるのはMalau独自の流儀であるらしい34。 Nyawaは、kayamba演奏者たちに、なぜMwarabuから始めたんだと尋ねている。kayamba奏者たちはMalauがそうしろと言ったからと答え、Nyawaはちょっと驚いている。
太鼓の準備ができるまで(皮の紐を引っ張って張りを出す作業)カヤンバ。
演奏
Mulungu 4曲目
Malauが踊らないため停止。
Malau氏 Nyawaが乳香 ubani35を持ってくるのを忘れたと文句を言う。ここではubaniは入手困難。だから霊(nyama36)がこないのだと。「私のnyamaは乳香を必要とする。」
mulunguをと指示されたのに、歌い出されたのはchitsimbakazi65
すぐに演奏を止められる。
mulungu 5曲目
kutsanganya66→kubita67
停止
「ムルングはいないようだ」
人々ため息をついたり、失笑したり。
演奏
mulungu 6曲目 kubita
2分ばかりで再び中止。
太鼓の準備完了。Malauはplayerたちに、誰か mulunguの太鼓がちゃんと打てる奴はいるのかと問う。誰もいないと判明。
malauは太鼓を小屋の中に持ってこさせ、Luphandeの息子のBejaに教える。今か? なんだか段取り悪すぎ。
小屋の中で演奏再開
mulungu 7曲目(太鼓のみで歌なし)
Nyawaも演奏に参加。
Malau踊り始める。
太鼓での演奏終了。 Nyawaはp'ep'oかと問うが、Malau自身が違うよと答え、一同爆笑。Nyawaは、太鼓は役割を終えたから、カヤンバでムルングを続けようと言う。
以後再びカヤンバ。
mulungu 8曲目
mulungu 9曲目
mulungu 10曲目
Malau 相変わらず踊らない。演奏者の中には外に出る者も。室内は暑くてたまらないと不平を言い合う。
私、Mulunguの曲ばかり演奏されるが、なぜかと聞く。Malauはmulunguで憑依(golomokpwa68)するはずだからという。mulunguは彼のメインのnyamaなのだそうだ。mulunguでMalauが一向に踊らないので、もう一度Mwarabuに戻ることになる。
mwarabu 1曲 musambala70 2曲連続
Nyawa: 他のp'ep'oが踊るのを妨げているp'ep'oがいます。だからまずそのp'ep'oの曲を最初に打つべきです。muduruma71 と mukamba126
mudurumaの演奏始まるが、Jawa Mwero氏、人々に外で打つように言う。
人々小屋の外の前庭に移動。カヤンバ演奏開始。
muduruma 3曲連続(kayambaで)
mukamba (カヤンバで開始するが、すぐ停止。ngoma8で打つようにと)
太鼓(ngoma)の打ち手の交代。大きなmbumbumbu8をNyawaが、chapuo8をBwana Muganga9が担当することになる。
mukamba (ngomaで)再開
ついにMalau踊りだす。
Nyawa: (人々に)Malauの邪魔をしているのはカンバ人(mukamba 霊の名前)だ。(Malauに)あなたはmukambaなのですか?Malauさんはもうずいぶん長い間患っている。もしあなたがmukambaなら、そう言ってください。もしあなたがmukambaなら、あなたが私たちにしてもらいたいことは何か教えてください。あなたが望むことをわたしたちはいたします。
Malau: (かなり聞き取りにくいのだが、Mwaega君の翌日の説明によると概ね次のような発言) mukambaはここにいる。でも私はとくにしてほしいことはない。でもここにはもっと深刻な奴らがいる。奴らは自分たちの欲しい物がある。ケヤの白人(muzungu wa keya3)。それにDena101が新しい服を要求している。スボンとジャケット。
Bwana MugangaはNyawaに、「自分たちは以前Malauに対して手拍子で伴奏したことがあり、そのときMalauは白人(Muzungu)で踊った」と話す。「Malauが踊るのを邪魔しているのは何だろう、私にはわからない。」
Malau小屋に戻って、灰色ズボンとワイシャツに着替え、豹の皮の帯を巻いたフェルトのつば広帽を被って現れる。Muzungu(白人)4である。
演奏再開
muzungu wa mumiani128 2曲演奏
(浜本注(August 30, 1983): Mumianiの途中でテープが終了していたのに気づかず、それに気づいて新しいテープに交換したときには muzungu wa keya の演奏は終了、さらにその直後の大騒ぎも未録音。録音は、以下の Du!Du!Du!の直前から。翌日、Katana氏、Mwaega君とでテープをレビューした際に、欠落した部分は記憶でフィールドノートの記述を補った。)
演奏
muzungu wa keya 1曲(Funga safari)
最初は手拍子で、次いでkayambaで
(Mwaega君による、ケヤの歌詞) Funga safari, funga safari Safari, Funga safari Shauli ya bwana, Shauli ya bwana Shauli ya Keya3 (訳) 旅の支度をしろ、旅の支度をしろ 旅、旅の支度をしろ ご主人の勝手、ご主人の勝手 ケヤの勝手
Malau 完全にgolomokpwaし、分けの分からない言葉(英語風)で喚き始める。
Nyawaは演奏を止めるよう指示する。
Malauは、なにか怒っているような感じで喚きまくる。唯一聞き取れた英語の単語は"why!?"となぜか"20shilling!!"
muganga Nyawa氏との「対話」が始まる。
Malauは、相変わらず理解不能な英語風の言葉を喋り続ける。それに対してNyawa氏は Yes! Yes!"の返答を繰り返す。珍妙な対話、そしてMalauにスワヒリ語でしゃべってくれるようお願いする。
(以下のやり取りが私とMwaega君の記憶で再構成した部分) Nyawa: あなたの言葉は実に難しい。私たちがわかるようにどうかスワヒリ語で話してください。あなたはmuzungu wa keyaですか。何が欲しいのですか。
Malau: (スワヒリ語に切り替え)私はmuzungu wa keyaだ。muzungu wa keyaだ。私は袋がほしい。背中に背負う袋(mufuko wa mgongoni)と鉄砲。ちゃんと聞いているか?
Nyawa: 聞いていますとも。
Malau: 袋を手に入れたなら、そこには鉄砲も必要だ。袋の中にはすべてがそろってなければならない。鉄砲は本物じゃなくてもよい。木で作ったものでよい。背中に背負う袋を手に入れたら、盛大なkayambaを開かなければならない。そのとき人々はKeyaの兵隊のように振る舞わねばならない。Du!Du!Du! (以上のやりとりが私とMwaega君の記憶で再構成した部分)
Malau: ジャガイモ129、そしてカーキ色の大きな袋。それは私の背中にいつもなければならない。大きな袋は背中に、そして小さな袋を肩に。
Nyawa: わかりました。
Malau: なぜなら私の背中が痛いからだ。だから私は背中に背負う袋がいるのだ。
Bwana Muganga: 聞いたかい?彼が言うには、彼の背中が痛いので、彼は袋を必要としているんだ。白人はどこへ行くにも袋を背負っていく。ベッドさえ、そのなかにある。彼は疲れるとどこでも止まって寝ることができる。
Malau: だから、私にはkeyaの袋がいるんだ。あの大きな袋。そしてジャガイモ。
Nyawa: ジャガイモというのは、鉄砲に必要なもの。
Bwana Muganga: それらは、もし袋が手に入ったらその中に入れておけるものだ。
Musoza(Malau's son):鉄砲は本物じゃなくてもよい。木でもよい。
Malau: (叫び声) Nyawa: なるほど。さて、あなたこそが彼の息切れの主(mwenye pumzi chache)、咳の主(mwenye kukohola),そして便秘の主(mwenye kukuta)なんですね。なるほど、なるほど、OK!(English)
Bwana Muganga: もし私たちが袋とあらゆるものを手に入れたら、もしすべてを用意したら、彼が良くなるのは確かなんですね。もし私たちがそれらを買ったなら、あなたが彼を回復させてくれるのは確かなんですね。わたしたちはあなたが彼を明日にも回復させてくれるのを願います。そうして、彼が自分で行って袋を求めることができるように。本当のことを言ってください。私たちがちゃんと従えるように。
Nyawa: 本当のことを言ってください。なぜならこの者は咳のためにできない、この者は腹づまり(ndani tele)のためにできない、この者は話せないし、歩けない。私たちは、彼が少しでも良くなった(nabaha)と感じてほしいのです。回復したと。彼が自分で行くことができるように。
Bwana Muganga: 彼が身体になんの問題もないように。
Malau: 聞け!
Nyawa: はいはい。
Malau: 私はKeyaの人間だ。muzungu wa keyaだ。だから私の物を必要としているのは私なのだ。しかし、aganga a ngai(ngaiの呪医たち)127がいる。
Nyawa: 呪医たち(aganga)がいる?
Malau: 私はmutu wa keya(keyaの人)だ。
Nyawa: ngai一族の呪医agangaたち?
Malau: 聞け。あいつらが厄介事をもっている奴らだ。もしお前が袋を、あいつらがいちばん欲しがっている大きな袋を手に入れたら、もしこの者が袋を背中に背負えば...
Nyawa: この者は快方に向かう。
Malau: この者がすべての物が入った大きい袋を背負えば。私こそがそれを必要としている者だ。
Nyawa: あなたは病気の本当の所有者(mwenye ukongo)ですか。私たちがあなたの欲する通りのものを買えば彼を回復させてくれる本物の霊(mfalme 「王様」)なのですか。話して下さい、咳を引き起こし腹をつまらせている本物の霊は誰ですか?もし私たちがあなたの袋を買い、彼がそのままであるのなら、あなたは本当の霊ではないということになります。友よ、あなたはそいつのことを良く御存知だ。もしあなた一人の仕業なら「私一人だ」と言って下さい。そうすれば重要な言葉を続けることができます。もしあなたが袋が原因でこれらすべてをひきおこし、咳をひきおこし、腹づまりをひきおこしている者であるなら、「私一人だ」と言って下さい。私はあなたに重要な言葉を与えるでしょう。
Malau: ケヤの男(mutu wa keya)のための物がある。mutu wa keyaのタバコだ。
Bwana Muganga:(自分のタバコを示して)これで充分か彼に聞いてくれ。彼に見せろ。もしこれでいいなら予備がある。Embassy(タバコの銘柄)だ。それとも Sportsman(タバコの銘柄)がいいのか。火が見つかれば、彼はいますぐ味わうことができる。どんな感じがするか。彼に味わわせよう。うちには2箱ある。お前は2箱手に入れることができる。(Embassyは私がJawa氏にモンバサ土産として1カートン贈ったもの)
Nyawa:(タバコを示しながら)Embassy, Embassy, Embassy!
Bwana Muganga: 火があれば彼に味わわせてみろ。これでいいかどうか。その香りはSportsmanと同じだ。このタバコは白人のためのものだ。
Nyawa: 白人は重い荷物を遠くまで運んで行きたがります。彼らはそれを降ろすことができません。それは彼らの背中にあります。この荷物のせいで彼は痛みを感じるのですが、彼は袋を降ろそうとしません。ほら!第1級のタバコ(sigara namba wan)です。白人たちが吸ってまた旅を続けるのはこの種類のタバコです。それともSportsmanが良いのですか?
Bwana Muganga: それについてもっと尋ねてくれ。
Nyawa: もしあなたがSportsmanを好む者で、あなたが一人であるなら、一言で言って下さい。もしあなたがあなたの袋が欲しいのなら、あなたは行って手に入れることができます。そうすれば私たちはあなたこそが、たしかに彼を苦しめているp'ep'o(憑依霊)だと確認できます。私はあなたにこれ以上、言うことは何もありません。あなたは今こそ私たちに「それは私だ」と言ってください。
Nyawa:(笑い出しながら)Why?
Malau:(理解不能の英語風言葉で語り続ける。)
Nyawa: あなたがそんな風に叫ぶのは、あなたの勝手です。私は答えを待っています。私はあなたが何年間、村で眠らずブッシュで眠る日々を送ってきたのか知りません。あなたがもし彼を攻撃した者であるのなら説明して下さい。そんな風に英語で話さないで下さい。私がこうして笑っているのは楽しいからではありません。怒っているのです。(N氏も周囲の人々も大笑いしている。)
Malau: 聞いているか。私はmutu wa keyaだ。
Nyawa: それで?ゆっくり説明して下さい。
Malau: 私はブッシュからブッシュと泊り歩いている。
Nyawa: あなたはいつもブッシュですごしている。なぜならあなたは戦いの人だからだ。Yah, yah....Hah.
Bwana Muganga: 白人は基地(boma130)がないと一カ所にはとどまっていない。でも彼らには基地がある。旅していても結局は自分の基地に帰ってくるものだ。さあゆっくり続けてくれ。
Malau: 聞いているか。もしお前たちが約束を忘れなければ、私は遠くまで旅を続けることができ、そこに留まることができる。この病気はよくなると思う。
Bwana Muganga: そうだ。私たちも同じ事を言っている。
Malau: 私を邪魔する者がまだ出てこない。ここは動物(nyama、あるいは他の憑依霊のことか)だらけだ。(以下、はっきり聞き取れない。)しかしすべての約束は急いで果たされねばならない。鉄砲も手に入れなければならない。
Nyawa: そういうことです!彼は良くなるでしょう。
Malau: Eeh.
Nyawa: もし彼に袋と鉄砲を手に入れさせれば、すべてはうまくいきます。
Malau: さあ、急げ。
Bwana Muganga: 木をどんな鉄砲の型に削ればいいのか。どんな種類の鉄砲ならよいのか。よい例がほしい。鉄砲のような形に削った木の鉄砲でいいのか。
Musoza: 白人が歩いたり、歌を歌ったりするときそれを肩にかついでいる。形が鉄砲に似てればよい。
Malau: お前たち、もしそれを作るのなら黒檀(muphingo)の黒い芯の部分を使えば良い。
Bwana Muganga: 私はChiphingoに滞在中に、黒檀で鉄砲の形を作ったことがある。
Nyawa: これについては問題はありません。あなたが話されたすべてを私たちは理解しています。でも、私たちがこんな風にあなたを厚遇しているのは、あなたに立ち去っていただきたいからです。この患者が幸せに感じるように。
Bwana Muganga: それこそがまさに本当の問題だ。
Nyawa: あなたがp'ep'oなら、彼は回復します。あなたは人々があなたの品物を探し求めるよう欲しています。今こそ話してください。それが病気の問題なら、そうおっしゃってください。なぜなら、私は知らなかったからです。おっしゃってください。「私は私の袋と鉄砲を必要としていた。お前たちが私に気づいた今、私は病気を取り除こう。もしお前たちが約束を守らないなら、私は彼をもう一度捕らえ、二度と彼から離れないだろう」と。あなたがそう言ってくださるなら、私は、私たちを驚かせていたこの病気を取り除くために、それらの品物を探しに参りましょう。明日、あるいは明後日以降に...
Malau: Goor!(叫び声)
Nyawa: もしあなたが彼を回復させてくれるなら、私は行って鉄砲を作り、行って袋を手に入れます。もしあなたが明後日になってこの病気を再び出現させるなら、私たちはどのp'ep'oが本当に彼を苦しめていたのかわからなくなります。ですから、誰が彼を苦しめていたのか私たちにわからせてください。
Malau: (理解不能な英語風語り)
Nyawa: スワヒリ語でしゃべってください。これはとてもむずかしい。
Bwana Muganga: 私たちにスワヒリ語で説明してくれ。
Malau: 同じく彼を苦しめているp'ep'oが一人いる。スディアニ導師(Mwalimu Sudiani)だ。しかし、このまま続けよう。
Bwana Muganga: 私たちは白人たちがしゃべることを聞いてきました。でも、いったいあなた方、何人いるのですか。彼を苦しめているのは。
Malau: カンバ人(mukamba)だ。
Nyawa: カンバ人は何を欲しがっているのですか。
Malau: 奴らはuganga(治療術)を求めているだけだ。(注:患者自身が自分たちの病気の mugangaになることが、憑依霊カンバ人の要求だという意味)それと彼ら用の椅子。それがないと言っている。他にも自分たちのチケット(tikiti)(注:叶えられるべき要求のこと)を欲しがっている奴らがいる。でも、私自身が欲しいのは大きな袋だ。袋を最初にしたほうがいい。鉄砲は後でも良い。
Bwana Muganga: そうすれば病気はない?
Malau: 病気...もし神が望めば、我々は袋が手に入るだろう。 Nyawa: 特定の日時を決めてください。p'ep'oの人数が多いようなので、しかじかの日に、しかじかのp'ep'oのための品々を買う、その日時を。あなたはわたしたちのために特定の日を決めてください。患者の容態がどんな具合か、彼の健康はどうかを私たちが確かめられるように。その日を覚えておいて、その日にあなたが袋を手に入れるために彼を回復させてくれるだろうと。
Bwana Muganga: キナンゴで手に入るというのなら、あなたは自分で行ってそれを見ることができるでしょう。
Nyawa: 彼が自分で袋を買いに行けるように、特定の日を決めてください。
Bwana Muganga: もし袋を手に入れたいなら、その日に彼を回復させて欲しい。食事を食べれば、満足し、腹がつまることもない。そして二度と腹が詰まることがないように。もしあなたがこんな風にするなら、あなたにも道がひらけます。私たちは、あなたこそが彼を苦しめている本当の王様(mfalme、憑依霊を指す)だと納得するでしょう。
Malau: もしそうするのなら、木の台(uringo)を作り、彼が食事をするなら、それにお椀(chibakuli)を置き、揚げパン(mahamuri)3つがそこにあるように。(叫び声、それに続く部分はよく聞き取れない。mutu wa keyaの旅について言及)
Bwana Muganga: お椀はどんなお椀でもいいのか?古いの(木をくり抜いて作る伝統的なお椀muvure)でも新しい(プラスティックの)のでも?古いのなら家で作ることができますが。
Malau: 新しいもの!
Nyawa: 中に揚げパンを入れるんですね。kayambaは開くのでしょうか?
Malau: お前たちはそこに私を呼ばなければならない!(大きな怒った声で)
Nyawa: 結構、結構。
Malau: (理解不能な英語風の語り) keyaの白人はテーブル(meza)で食べる...
Nyawa: おお、我が友よ。
Malau: (木の台は)明日作らねばならない。
Bwana Muganga: お椀はこの近辺でも見つけられるでしょう。揚げパンも。結構です。明日作ることができます。
Malau: お椀はちょっと遠くだ。キナンゴ。それはプラスティック製(lailoni)だ。
Nyawa: それはどんな色の物でしょうか?プラスティック。
Malau: そいつの色は....(聞き取れない)
Bwana Muganga: プラスティック、プラスチック、色は chibitsi?
Malau: それそれ。小さいのを一つ。手に入れたら木の台のうえに置いておく。
Bwana Muganga: カリンボ(私)!似た色のchibakuliもっていたね。余分はある?
私: ありません。それにあれは水浴び用です。何色ですか?
Bwana Muganga: いやその話はおしまい。(Malauに)そして揚げパン?
Malau: 3つ。もし祖霊(k'oma)が良きものなら(万事順調なら)、その台の上には食事を置いておける。(よく聞き取れない部分)もし所有者が空中に登るなら、聞いているか?当時は機械が、仮に到着が遅れたとしても...(飛行機の話をしているのか?)
Bwana Muganga: ちょっと説明してくれ。袋はキナンゴで手に入るのかどうか。同じものが...
Malau: ない。
Bwana Muganga: だめ?モンバサでは手に入るのか?あるいはマリアカーニでは?
Malau: モンバサで手に入れることができる。
Bwana Muganga: この友人(私)は余分の袋を持っていないだろうか。使っていない。
Mwaega&私: ないです。
Mwaega: どんな色の?
Bwana Muganga: Mandalaが持っているようなどちらかというと緑色(chibitsi)の。いや、Mandalaのじゃなかった。あれは赤だ。それじゃない。Mweroが持っているやつ。Mandalaのじゃない。政府のテントの色。彼は歩くときに背中に背負う大きな袋を欲しがっている。
Nyawa: そのとおり。なにもかも良好です(mambo madzo)。私たちが袋を見つけ次第、彼が軽快してくれることを望みます(hunahenza apate baha)。あなたがすべてのあなたの品物を手に入れたら、彼が回復するとするなら。彼が話そうとするとあなたは彼の肋骨をつかみ、咳がよくできず息すらできなくします。彼の腹はいつも詰まっていて食物を摂ることもできません。さて、あなたは多くの言葉を話しました。私たちは同意しようと思います。しかし...
Bwana Muganga: あなた方二人は互いに理解しあった。特定の日を定めよう。仮に明日だったとしても。
Nyawa: それは無理だ。お椀だって見つけられないでしょう。
Bwana Muganga: そうそう。それを見つける必要がある。それに袋も。あの袋...
Malau: 袋だ。私は袋はお椀といっしょに見つけることができると思う。袋こそ私がいちばん欲しいと思っているものだ。
Nyawa: Eeh
Malau: 袋を手に入れたら、私は他の言葉(約束)が欲しい。
Nyawa: あなたは言葉を手に入れるでしょう。
Malau: さあ、彼は言葉(約束)をかなえるための、健康(nguvu=力)を手に入れるだろう。実際、たくさんの言葉がある。しかし...
Bwana Muganga: 袋はマリアカーニで手に入るよ。
Malau: 私はまったく歩くことも出来ない。
Nyawa: 見つけられるかどうかの問題です。私たちには確信はありません。
Malau: 聞け。いま...
Nyawa: 袋は私たちが見つけてきます。私たちが見つけます。ただ私たちはそれがどこにあるか知らない。もしキナンゴになければ、マリアカーニに行きます。マリアカーニにもなければ、モンバサまで行きます。というわけで、あなたが袋を手に入れる日を決めることはできません。でも私たちは袋を探しに行くつもりです。
Bwana Muganga: お椀の方も、私は明日にでも探しに行くつもりだ。明日にでも。
Nyawa: お椀が手に入るかどうか私は知りません。お椀を最初に見つけましょうか、それとも袋を手に入れた後で?お椀は袋といっしょにやって来るでしょうか?
Malau: 私は袋がほしい。keyaの袋は、きっちりすべてのものといっしょに来なければならない。そして人々は歌を歌う。歌を。
Nyawa: お椀がここにあるときに?それなら何もかも申し分ありません。
Malau: けっこう、けっこう。
Nyawa: けっこう。
Malau: 私たちは人々を歓迎するだろう。 Nyawa: 私たちが行って見つけるまでは、特定の日時を決めることはできません。私はあなたには嘘をつけません、我が友よ。でも、それらの品物を行って見つけたいので、彼に強さを与えてください。心ゆくまで食事を食べられるように。そしてよい息を彼に与えてください。
Malau: Goor!(大きな唸り声)
Nyawa: あなた方はお互いに相棒を理解しあいました。あなたが袋と椀を欲していることがわかりました。あなたはそれらすべてによって、なにもかもうまく行きます。それらすべてを、私たちは行って見つけてきます。しかし彼にチャンスを与えて下さい。というのは彼は今驚いているからです。彼を解放してください。咳はなし。腹が膨満する(便秘する)こともなし。そうすれば彼は知るでしょう。「ああ、私の友が私をほどいてくれた。だから急いで約束をはたそう。」彼は嘘はつきません。友よ、この争いは随分昔に始まった。もうやめましょう。
Bwana Muganga: 彼が自分で行って必要なものを探せるように彼に力を与えてください。
Malau: Goor!(理解不可能な英語風の怒鳴り声)
Nyawa: あなた自身が行って探す。もし誰かを遣わしたりしたら、そいつはあなたが一番欲しいものとは違う何かを持ってくるかも知れません。でも、もしあなた自身が行けば、あなたは知っている。あなたは何であれあなたが欲しい袋を見つけて買うことになるでしょう。
Bwana Muganga: 彼に言ってくれ。明日までに彼に自分で歩く力を与えて、彼自身で明日、バスに乗って行けるようにと。
Nyawa: 明日、あなた自身で行ってくれますか、我が友よ。なぜならそれこそ、彼を本当に治すということなのです。
Malau: (まだ理解不能な言葉を喋り続けている)
Nyawa: 行ってくれますね?
Malau: (理解不能な言葉)
Nyawa: 彼の使う言葉のあるものはとっても難しい。私ですら理解できない。
Bwana Muganga: 彼は拒絶しているのだろう。
Nyawa: 明日は無理ですか?明後日ならどうでしょう。行けますか。キナンゴまで行ってそこでダメならマリアカーニ、そこでも見つけられなかったらモンバサ。あなたが袋を手に入れるまで。おわかりでしょう。子供たちがこの袋を買ったり出来ますか。
Bwana Muganga: 彼は知らないんだ。子供たちは別の物を買ってしまう。そしてそれを彼のところにもってくる。そしてもしそれが彼が望んでいたものじゃなければ!彼自身が行ったほうがよい。
Nyawa: では、明後日ならどうでしょう。彼の状態がより良くなっていたら、行って彼の袋を見つけ、ついにそれを手に入れる。明後日です。
Bwana Muganga: お前がでかけている間に、木の台をちゃんと用意して、きちんと設置しておくよ。これなら子供たちをつかまえて、場所を教えることができる。木の台はどこに設置してほしいのですか。この小屋の後ろですか、それともあちらの小屋ですか。
Nyawa: 私たちの合意はそんなふうでありたいものです。
Bwana Muganga: 思うに、彼は特別な日を探しているのかも知れない。彼に余裕ができるそんな特別な日を。(空を見て)ああ、月が上ってきた。今夜は月がとても遅い。
One Kayamba player: 午前1時だ。もうすぐ夜明けだ。
Malau: Goor!聞け。神(mulungu)に祈ろうではないか。明日、明後日、あるいは明明後日。 もし神がいるなら、こいつは少しは歩く力を手に入れているだろう。力の増加。減少ではなく。そうすれば私は行く。
Bwana Muganga: 彼に聞いてくれ。もし彼がこれらの物を手に入れたなら、太鼓(ngoma)(を用いた儀礼)を開いたほうがいいのか、kayambaだけでいいのか。
Nyawa: 彼はkayambaの騒音は望まない。太鼓そのものを好んでいる。
Bwana Muganga: 彼がいない間に太鼓を探して、数をそろえて用意をととのえておくべきなのか?
Nyawa: 彼は、明日、あるいは明後日、あるいは明明後日、少し体力を得て、行くと言っている。
Bwana Muganga: それなら問題ない、問題ない。 Malau: 私はお前たちに言ったはずだ。スディアニ導師とソマリ人も問題を起こしている奴らだと。(雑音により聞き取り不能)
Nyawa: よし、若者たち、スディアニ導師を一回。皮張りの太鼓を!
Bwana Muganga: それからソマリ人を。
演奏
Mwalimu Sudiani
(Mwaega君による歌詞) Sudiani wee mulongo Sudiani wee mulongo nailailaa hakubaru we, kuna mwarabu we unasema chuo Sudiani wee mulongo
Malau 無反応 People: いないよ。 Nyawa: さあ、Dena, Dena。 Denaを打とう。
演奏
Dena4曲
Malau は再び憑依状態に(yugolomokpwa)。Nyawa演奏停止の指示。
Nyawa、Malau(Dena)とやりとり
Nyawa: 彼をこんな風に揺すっているのはDenaですか?この曲が好きな者は?歌を欲しがっているのはギリアマの長老ですか?
Malau: お前らときたら...(ギリアマ語をしゃべっているらしいが、よく聞き取れない)
Nyawa: お前らときたら?(人々に向かって)彼はあなた方が正しくできていない(Kamlenga)と言っています。
演奏再開
Dena
Malau右手で制してすぐに止めさせる。
再び対話
ズボンが欲しい?
Nyawa: 私はこう言っているのです。彼に火をつけているのはギリアマの長老なのですか。あなたはDenaですか?Dena mukambeこそが、彼の身体を熱くしている者なのですか?
Malau: そうしている者だ。
Nyawa: いったいどうしてあなたはそんなことをしているのですか?
Malau: (よく聞き取れない)私はDenaのためのズボンが欲しいのだ。
Nyawa: ズボンそのもの?
Malau: ずいぶんズボンを履いていない。今私は欲しい。
Nyawa: あなたはズボンそのものが欲しい。
Bwana Muganga: どんな種類のズボンか聞いてくれ。
Malau: (聞き取れない)
Nyawa: 黒いズボン。
Malau: 私が施術ugangaを受けたときに、破れてだめになってしまった。それはそこでなくなってしまった。(ギリアマ語?を喋りだす、よく聞き取れない)
Bwana Muganga:(Malauの妻に向かって)以前持っていた黒いやつは破れて終わりになっててしまったのか。
Woman: もうないわ。
Nyawa: そういうわけで熱が彼から去らないのだ。彼のズボンが破れてしまったから。
Malau: (この問題が)放置されてすごく長い時間がたった。大昔に放置されたままだ。
Bwana Muganga: 彼ひとりだけなのか、ほかに仲間がいるのか聞いてくれ。
Nyawa: さて。あなたが彼の体を熱くしている者で、もしあなたがズボンを手に入れたら彼は回復するのでしょうか、それともほかの仲間がいてまた彼の体を熱くしてしまうのでしょうか。
Malau: 私の友人はこう言われた。
Nyawa: いったいどう言われたのですか。
Malau: 彼はこんな風に言われた。そこはまるでrome(大きな焚き火を囲んで長老たちが集まる広場132)のようになってしまった。もしお前が火を消しても、他の連中が入ってきて、別の一人がまた火をつける。聞け!熱は去るだろう。でもそれはそんなにすぐにではない。でもそれは去る。
Bwana Muganga: 私はそれに立ち去って欲しい。衣服の問題は解消だ。あとは、太鼓の歌を手に入れたら、もし太鼓を打ったなら、...
Malau: そこではみんなが混ざり合っている。romeの全員が混ざり合っている。お前らに一つ教えてやろう。私は奴らを去らせるための(ために解決すべき)言葉(問題)を教えよう。それらの言葉が身体を熱くしている。それらの問題を放置すれば、私たちは満たされないだろう。聞け。ここには、我が友よ、一人の男がいるだけじゃないのだ。我が友よ。カンバ人もいる。聞け。白人muzunguまでいる。聞け。
Bwana Muganga: そいつはkeyaの白人か、それともmumianiの白人か?
Malau: mumianiだ。
Bwana Muganga: mumianiは石油缶(daba)が必要なやつだな。さて、そいつがDenaといっしょに熱を引き起こしているやつだな。
Nyawa: 全員だ。全員が混ざり合っている。
Bwana Muganga: 彼はそう言っている。
Nyawa: そこは(p'ep'oたちの)romeで、子供たちがみんなそこに行って、熱を掻き立てる。
Bwana Muganga: そこには子供たちが火で遊ぶのを止められる大人がいないんだ。
Malau: 大人ならそれを止められるだろうが、私たちが...もしお前たちが私を知らないと言うのなら…
Bwana Muganga: 今は、私はあなたのことを知っています。私たちがお話していることは...
Nyawa: 彼はズボンを必要としている。
Bwana Muganga: さて、彼に聞いてくれ。お前が子供たちを制することができる長老なのかと。もし子供たちが火を掻き立てるのなら、長老は彼らがそうするのを止めるだろう。そこで合意にいたろうじゃないか。太鼓は手に入れる(太鼓を用いた徹夜の儀礼を実施する)とも。そしてもし太鼓が手に入ったら、この熱はこの病人から立ち去る。もう二度と燃やすことはない。私たちは力いっぱい太鼓を打つだろうと。
Malau: 私がさっきから言っているように、我が友よ、この男、カンバ人が頑固者なのだ。お前たちはこいつをまず最初に取り除く方がいい。カンバ人の護符をまず用意しなさい。
Bwana Muganga: 彼にお前の約束日は明日だと伝えてくれ。そうだ、私たちは明日別の約束があった。約束日は同じ日でいいのか、それとも別の日がいいのか。どうしたらいいだろう。なぜなら、明日は私はMkanga(別のmuganga)のところへ行って、彼を呼んでこの病人の治療に当たらせる予定だった。さらに我々はmuzungu wa keyaのためのもう一つの約束もある。
Malau: お前はこのmuzungu wa keyaの品物を最初に行って手に入れろ。
Bwana Muganga: 問題ありません。というのも、私たちが別の品物を行って探すと、あなたは、私たちがそうしたことで、また病気を引き起こすのでしょう?それは困ります。だからお願いしていたのです。まず合意に達しましょうと。結構。続けてください。(Nyawaに)彼に、火を消すために、子供たちが火で遊ぶのを止めさせるよう言ってください。
Malau: 聞け。私は長老だ。だが名を知られていない長老だ。
Bwana Muganga: そうだとしてもあなたは知られることになるでしょう。
Malau: 品物が問題になりうる...(聞き取れない)
Nyawa: 私たちはあなたを騙したりはしません。もし私があなたを騙すとしたら、悪いのは私たちです。でも私たちはあなたが火を弱めるよう願っています。もしあなたが誰か子供が火で遊んでいるのをみたら、止めてほしいのです。そうしてくださったら、あなたは「おお、私は、私の仲間の長老たちに知られた存在だ」とわかるでしょう。でももしあなたが子供が火で遊んでいるのを見ても、それを止めなければ、あなたはよい長老とは思われないでしょう。あなたのような長老が子供が火を掻き立てているのを放置するなら、あなたは私たちを当惑させることになる。なぜなら私たちはこの患者を治療したいと心から願っているのです。すぐにでもこの病人が回復するのを見たいのです。
Bwana Muganga: 彼にこう言ってくれ。もしズボンが問題なのなら、私が明日モンバサに行ってそれを買うと。なぜならそれはモンバサで売っているから。彼が行ってkeyaの袋を手に入れるときに、私も行ってズボンを手に入れることができる。
Nyawa: でも私たちはあなたp'ep'oがこの病人から何かをまず取り除いてほしい。彼自身がそうした品物を自分で行って探す余力を手に入れられるように。
Malau: 我が友よ。そんな風にしゃべってはならない。後でこのMgala人とMasai人に、お前たちはお別れを述べることになっているのだから。
Bwana Muganga: 問題ない。なぜなら私はここにいるから。私がお別れを言います。でもあなたのためにkayambaを打たせてください。人数は少ないし、私の声もかすれてはいるが。
Nyawa: 結構。しかとお聞きしました。彼らにもお別れをいたしましょう。でも私は皆さんに熱を取り除いて頂きたいのです。ここには怠け者(約束を果たすことを怠る者)は一人もいません。
Bwana Muganga: 一人もいないとも。
Nyawa: 私たちは驚いています。なぜなら彼に触れるただけで、事態が芳しくないとわかるからです。でも今や、あなたは私たちに話してくれている。もしあなたが彼を回復させてくれるなら、私たちはあなたがおっしゃるとおりに、立派に従います。
Malau: 我が友よ、というのは…(聞き取れない)
Nyawa: なんの問題もありません。私たちはそれを取り除いてほしいだけ。そうすればあなたの品物を求めに行く余力が手に入ります。私たちは来て、あなたに歌を捧げることができます。そして引き続き、あなたに今度はmushipaの病気(陰嚢が肥大する病気)を治すようお願いするでしょう。もしmushipaがなおったら、私たちはひきつづいて私たちの約束を果たし続けるでしょう。
Bwana Muganga: そうとも!
Nyawa: 彼を解いてください。彼は諦めました。かれは降伏すると言っています。彼はあなたとの約束を破りません。彼をとき解いてください。彼が気持ちよく息をし、咳き込むことのないように。彼がもし食事をしても、普通に排便し、なんの問題もないように。そうすれば患者は知るでしょう。「ああ私の友は、私をとき解いてくれた。だから急いで彼との約束を果たそう」と。彼をとき解いてください。我が友よ。この争いはずっと以前に始まったものです。もう止めましょう。(演奏者たちに向かって)さあ、皆さんMasaiを打って。
合意成立?
演奏
masai3曲
mugala
mugala途中で突然Malauは再び理解不可能な英語風の言葉を喚き出す。
テーブルの注文?
Malau: (英語!) Nyawa: 私の言葉は明瞭なドゥルマ語です。私たちはこの人が病気であることに驚き途方にくれているのです。そして今、何が問題だったのかというと、彼が袋、それと鉄砲が欲しいということなのです。それでも私たちは、それを拒みませんでした。私たちは彼に回復して欲しい。彼が自分で行って袋を探せるように。彼が袋を持ってくれば、私たちはあなたp'ep'oに、もっとも力強い歌とともにそれを手渡すでしょう。でも、私たちは彼に良くなって欲しいのです。それが私たちの主目的です。なぜなら彼は驚き当惑している。咳こみと便秘と排便がうまくいかないことに。だから、もしあなたが彼を本当に捕らえているその人なら、彼をとき解いてください。彼がその袋を自分で行って見つけられるように。なぜなら彼が別の人を遣わしたとしたら、必要な正しい袋を誤ってしまうだろうからです。でも彼が自分で行けば、あなたp'ep'oも「わが友よ、彼は私に素敵な袋をくれた」とわかるでしょう。
Malau: もし神が望むならば、この病気は去るだろう。聞け。さよならを告げるとはそういうことだ。彼の咳込みは真の病気だ。
Nyawa: ほんとうに!彼の呼吸はとても短い。
Malau: 彼の呼吸はどこかちょびちょびだ。ほんとうに。彼の呼吸はわずかだ。
Nyawa: 彼の腸は詰まっていて、十分に排便できない。そして熱の病も立ち去らない。彼の身体は痺れている。夜にもなると、彼は自分の身体を包むシーツを掴むことさえできない。さて、我が友よ、これこそあなたの仕事です。だから彼をとき解いてください。彼に余力ができて、バスに乗り、町に行って自分自身で袋を手に入れるように。そしてもしお椀と石油缶が手に入るようなら、すべて受け取ってください。その後、あなたはこれらの品物といっしょに歌も与えられるでしょう。我が友よ、彼をとき解いて、あなたの仕事をしてください。私はあなたが頑張り屋であることをよく知っています。
Bwana Muganga: somali人も。彼に言ってくれ。もし彼が行って市場でナイフを見つけたら、それも手に入れると。なぜならナイフはsomali人がつねづね欲しがっていたものだから。私たちはあなたp'ep'oを煩わせようという訳ではありません。あなたがたが必要だという品物を全部、手に入れるでしょう。あらゆる約束を果たすでしょう。なぜならナイフはsomali人が要求している問題です。somali人もしばしば彼を咳き込ませ、身体全身が痛むようにする張本人なのです。
Nyawa: somali人。でも争いはもっぱら袋がもとでおこっています。袋だけが問題です。鉄砲は、しばらく待つことができます。でも袋は不可欠です。
Bwana Muganga: 鉄砲は、本人が元気になれば、その後でゆっくりと彫ればよい。
Nyawa: よろしい。私たちは彼の健康を求めています。よろしい。彼が自分で歩いて、必要なすべての品物を自分の手で手に入れるまでに。誰か他人を遣って、あなたが好まない別の袋を持ってきてしまいお金を無駄にすることがないように。もし彼が自分で行けば、彼はあなたが気に入る袋を見つけるでしょう。あなたは、あなたがモンバサから持ち帰った、あなたの品々とともにとっても心地よい歌を与えられるでしょう。でもまず彼に良い息をさせてください、彼の腸を快調にしてください。彼が満腹するまで食べ、力を得られるように。食べ物を食べないドゥルマ人がいるでしょうか?彼はどこから力を得ると言うのでしょう?彼をとき解いてください。彼をとき解いてください、我が友よ、彼をとき解いてください。
Bwana Muganga: 他に呪文を唱えてもらいたがっているp'ep'oはいるかな?
Nyawa: いやいや。もうおしまいです。他には誰もいません。さようなら、我が友よ。袋もSportsmanも手に入ります。
Malau: 私は明日までにsportsmanを手に入れよう。
Nyawa: 彼をとき解いてください。彼をとき解いてください、我が友よ。あなたがこうしたすべてを彼にしてあげたら、彼も気づくでしょう。「ああ、私の友が私に仕えてくれている」と。でも今は彼は驚き当惑しています。何を尋ねてよいかもわかりません。 Bwana Muganga: 例の木の台だけど、特定の場所に設置すべきだろうか。それともそこに何かを置く際に、置くために人が立ち上がらなければならない位に高いほうがいいだろうか。
Malau: 私は高い木の台がほしい。私がよじ登れるくらいの。ちょうど人の背の高さくらいの。それよりもちょっと高いくらいの。
Bwana Muganga: 木の台は、人の背よりもちょっと高いくらいの木の台。問題ない。
Nyawa: そいつはよじ登りたがっている。
白人との合意成立?
Nyawa 今度こそ締めくくりのスピーチ
(Malauに向かってスワヒリ語であらたまった口調で)ありがとうAsante sana.我が友よ。私はあなたが彼をとき解き、子供たちを制止してくれることを望みます。おわかりですか?
Malau: 私にはわからない。なぜなら神のみぞ知る。でも私はあなたに他のことについては語りません。でも...(聞き取れない)
Nyawa: 私たちは袋についてはもう十分お聞きしました。私は彼が力を得て、自分で行って袋を探して欲しいのです。それを無事手に入れて、お椀も無事に手にいれる。その後、良い歌を彼に与えるでしょう。石油缶さえ、もし手に入ればここにもってこれます。準備万端すべてがここにあるように。あなた方p'ep'oが、私たちが約束を無視するような者だと思ったりしないように。そして私たちも、あなた方が約束を破るような方ではないとわかるように。この諍いははるか昔にはじまりました。そして、もしそれがあなたであるのなら、私たちはそのことを知らなかったのです。でも今、私たちはあなたこそがその者だとわかりました。もし彼が回復すれば、彼はあなたとの約束を果たすでしょう。彼はもう疲れているのです。だから彼をとき解いてください。なぜなら彼は降参しています。だから彼をとき解いてください。彼の腸が軽くなり、息が良くなり、彼の咳込みが立ち去るように。健康になり、力をつけ、自分であなた方の欲している品々を見つけてこれるように。さて次に、あなたDenaよ。そのときには他のすべてのp'ep'oも、心ゆくまで踊るでしょう。彼をとき解いてください。彼に火を見せないでください。彼に多くの不思議な症状を示さないでください。あなたが彼を正しく導いてくださるなら、彼はあなたの品々を探すでしょう。彼は怠け者ではありません。彼はただ驚いているのです。これでおしまいです。 (the english original) Nyawa:
We have heard very much about bag. We want him to get strength so that he may go and search for a bag, to get it well, and chibakuli to be got well, then we will give him a good song. Even that oil can if it is obtained, it can be brought here, so that everything is here to be ready. So that you p'ep'o don't see that we are ignorant and we see that you are not ignorant. This quarrel started long time ago. and if it is you, we never knew that you are the one. But for now, we have realized you are the one. If he recovers, he will fulfill your promises. Because he is tired. So untie him. Because he has surrendered. So untie him so that his bowel can be reduced and also breath comes to be good, coughing going away to be healthy, to get strength of searching the things which you want. You p'ep'o of dena! At that time, every p'ep'o will dance until they are satisfied with dancing. Untie him well, don't show him the fire. Don't show him many miracles. Don't show him many miracles. As you directed him in that way nicely and he will search for your things, because he is not lazy. He is only surprised. Now things are finished.
Bwana Muganga締めくくりのスピーチ Bwana Muganga: 私は今日このkayambaを、p'ep'oたちからこうした情報を手に入れるために開催いたしました。これで終わりにいたします。 (1983/08/29 02:20PM 終了)
(The following is a record of a Kayamba session lasting over four hours. However, casual conversations during breaks were not recorded, and the transcribed conversations mainly consist of interactions between the possessing spirits and the practitioners. Conversations regarding the procedure and other details are merely described and not transcribed.)
[<tape1a 0:0.0>] Nyawa(muganga, from Mwamandi village, classificatory son of Malau):
Sawa. Haa bahi mwenyezi mulungu na mwana p'ep'o na mubarawa, ninamwambiriza. Swino namupha razi yauyire phano. Sambi hunahenza kudza mwenga mwenga, mrio na shida kudza sema, ndo huhenzavyo. Ndo huhenzavyo sino. Mutsidze phamwenga. Kudza mwenga mwenga, na kuvina, na kusema. Na nyo ukongo be kuricha vivi rero, ndzo uriche phapho, namupha razi vivi. Haa musikireni vivyo. Haini.
<tape1a 0:31.0> <tape1a 0:32.0> Mwero wa Malau(the eldest son of Malau):
Hunahenza mudze na kudza sema yiyatu shida ya ukongo, kusema chividzo. Na kufanyirwa, akale yundauka. Ye mwenye shida ye ndiye ndzo aloke phapha, aloke, naye mwenye kukohola ye, aloke. Aloke phapha.
<tape1a 0:40.0>
(idle conversations among those present)
<tape1a 1:06.0> Malau wa Mwero(muwele):
...taireni ee taireni.. Kayamba players(young members of P...'s homestead): Eeh.
The song starts. <tape1a 1:08.0> (song of Mwarabu01 kusuka) (The lyrics are similar as in performances in other regions (around Kinango), but the melody is different.)
(solo) Yoyo taireni yaa mafundi, taireni yaa aganga taireni, Yoyo taireni yaa mafundi, taireni yaa aganga taireni, navoya k'oma mulungu mwema, yaa aganga taireni Yoyo taireni yaa mafundi, taireni yaa aganga taireni, (chorus) same as above <tape1a 2:23:0>
The song stops. a guest(from the neighborhood) arrives, and greetings.
Man(One of kayamba player):
Haa twendeni ile nyimbo. <tape1a 2:52.0> The song resumed, but is stopped by Malau(by raizing his right hand). <tape1a 3:11.0>
<tape1a 3:18.0> tea is served with mahamuri and boiled meat [late supper]
The people present indulge in idle conversations. (One of kayamba player handed me a kayamba("ni rako hiri."), but Mwaega tells him that I already tried, but couldn't play correctly. (recording paused for a while))
<tape1a 7:27.0> 22:40 kuvuga vuo by Mwero wa Malau & Nyawa While the people present continue their trivial conversations, Malau spells in a voice so quiet it was almost inaudible.
...chidzako...nahenza kalumeng'ala...karibu osi...chitsimbakazi cha mbinguni, mwenye p'ep'o marera, ...hunahenza...munapigirwa...kusema yo shida...nasikire ariphokala na p'ep'o.....(noises of moving kayamba)...muvugule...hangaika...kama osini...
<tape1a 9:55.0> Malau wa Mwero: (in a quiet voice)
Vino sambi hudzipata vuo. Hunahenza chila mumwenga adze na kuvina na kusema shidaye. Sambi makayamba naapige, na chila nyama naadze, kama Mwarabu.
<tape1a 10:01.0> Mwero wa Malau:
Hunahenza mumwenga mumwenga mpaka lukombeni. Vino paka chitsembe.
<tape1a 10:09.0> kayamba restarts (Mwarabu01 kusuka, later rythm changes to kutsanganya)
(without a break, Mwarabu02 follows) <tape1a 14:29.0> (Mwarabu02 kutsanganya) (solo) p'ep'o mwarabu naombea mungu ee chuo cha mutume kalani we naomba mungu mwarabu cha mutume p'ep'o mwarabu anaombea mungu he chuo cha mutume (chorus) p'ep'o mwarabu naombea mungu chuo cha mutume muwele naombea mungu we chuo cha mutume we mayo nihendedze we naombeya mungu chuo cha mutume
(without a break, the third song) <tape1a 17:06.0> (Mwarabu03 kutsanganya) (solo) Yoyo p'ep'o mwarabu shonerwa pingu ya maulana haa lola mwarabu shonerwa pingu ya maulana (Chorus) Haa lola we mwarabu shonerwa pingu maulana (repeat several times)
<tape1a 18:03.0>
(After the song of Mwarabu03, the song of the mwanamulungu01 starts immediately without any discussion.) (Mwanamulungu01 kusuka) <tape1a 18:04.0> (solo repeats several times) Ziyani mwanamulungu wee ziyani mayo oo nambwa ni mayo pore wee ukavyoge ziyangbwa ra uganga wee Howee mwanamulungu wee ziyani mayo nambwa ni mayo pore wee ukavyoge ziya ra uganga wee (chorus repeats several times) Howee mwanamulungu wee ziyani mayoo nambwa ni mayo pore wee ukavyoge ziya ra uganga wee (solo) haini(...inaudible two words) mvula mbomu ya vuri yagbwa yichinimala mwiri wee ziyani mwanamulungu wee
(without a break, the second song) <tape1a 21:25.0> (Mwanamulungu02 kusuka) (solo) twendee twendee ziya ra mwanamulungu twende wee haraka twende ziya ra mwanamulungu twende wee ziyani naihiwa tsaka kulu kpwani ziyangbwa ra kakamwe ziyangbwa karivyogbwa rivyogbwa ni aganga twende twende ziya ra mwanamulungu twende wee ziyani (chorus the same as above) (repeat many times)
(without a break, the third song) <tape1a 22:56.0> (Mwanamulungu03 kutsanganya) (solo) tsole na tsole nambwa nambwa dzihendadze munyet'era ziya naidima tsole nambwa ni bahi mukangaga munyet'era ziya ee (chorus) tsole na tsole nambwa dzihendadze munyet'era ziya rero nambwa ni bahi mukangaga munyet'era ziya ee (solo) tsole na tsole nambwa nambwa dzihendadze munyet'era ziya ee tsole na tsole nambwa ni bahi mukangaga munyet'era ziya (chorus) tsole na tsole nambwa nambwa dzihendadze munyet'era ziya ee rero nambwa ni bahi mukangaga munyet'era ziya
<tape1a 27.01.0> interruption by a female guest from the neighborhood. I didn't transcribe their greetings and following conversations.
Up to this point, despite their best efforts, Malau had not danced at all. The kayamba players questioned muganga Nyawa whether he had properly chanted. Nyawa replied that he had already chanted. Marau suggested that they try playing drums instead of kayambas, saying they would see if he would dance to that.
Nyawa also asks the kayamba players why they started with a song of Mwarabu instead of a song of mulungu as usual. They replied that they had followed Malau's instructions, which surprised Nyawa somewhat. According to them Malau always likes this way.
Malau's sons start tuning drums, which takes some time. Nyawa decided to continue makayamba until the drums are ready.
<tape1a 29:57.0> (Mwanamulungu04 kutsanganya) lyrics not clearly audible, but could be a variation of famous "dunda mwanamulungu"song. (solo) Yoyo dunda mwanamulungu we u nani mwanamulungu haa howa muganga wangu we Mayo mwanmulungu haa howa muganga wangu we Nauza mwanamulungu ha howa muganga wangu we (chorus) Dunda mwanamulungu we mayo mwanamulungu haa howa muganga wangu we nauza mwanamulungu ha howa muganga wangu we
<tape1a 31:28.0> (The music is aborted because Mr.Malau shows no sign of dancing.)
Malau blames Nyawa for forgetting to bring ubani(frankincense). He says that's why his possessing spirits haven't come. He says his spirits want ubani. Nyawa orders players to continue the song of mwanamulungu.
<tape1a 32.27.0> Kayamba ngui(soloist) starts singing a wrong song(a song of chitsimbakazi). They immediately stops the song. <tape1a 32:49.0>
<tape1a 32:51.0> (Mwanamulungu05 kutsanganya~kubita) I've given up transcribing this song, which could be a variation of famous "mulungu wa rero", but completely different words. Those having good ears may try transcribing this.
(chorus) mulungu wa rero wanimena wee haa bahi una umbeya...
Undakudza sema ye mulungu.
Man2:
Kadza.
(People sigh.) Man2:
Yunamba tsenzi makayamba.
Man:
Ye mwenye kenzi mpaka ngoma.
Man2:
Eeh mpaka ngoma ee.
<tape1a 35:01.0>
A guest(man of neighbourhood)arrives and they exchange greetings. Then another song starts) <tape1 35.14.0> (Mwanamulungu06 kubita) my transcription not precise (solo) Hayaa mwambire baba nenda lola uya na muyao wa mbele (chorus) Hayaa mwambire baba akale unauya na ngelenge (solo) Hayaa mwambire baba nenda lola uya na ayao a avyere (chorus) Hayaa mwambire baba akale unauya na ngelenge
<tape1a 37:22.0>
The drums are ready. Malau asks the players if anyone knows how to play the mulungu drums properly. It turns out no one does. Malau has the drums brought into the hut and teaches Beja, Luphande's son, how to play.
<tape1a 39:03.0> (Mwanamulungu07 with two drums only without a song) Nyawa also joins playing a drum.
Malau starts dancing. <tape1a 39.51.0>
<tape1a 40:21.0> (drums stop) Nyawa:
Unani Udzigbwirana? Malau: tsa u mumo. Kuzima. Udzinilumiza tu. (laughter) Nyawa: Unalumiza. Ni sawa tu. Twendeni. .... Nyawa: Ichikala chikala ni haa chiryangona chisira, haya pigani ye mulungu.
<tape1a 41:16.0> (Mwanamulungu08 kutsanganya~kubita) one of my favorite song, with a slight difference from one sung around Kinango (solo) Mukangaga dze naona ro ziya haa ziya ra matoro ha rina mambo ee mukangaga una mambo ziya aa ziya ra matoro rina mambo ee (chorus) Mukangaga una mambo ziya ee ziya ra matoro rina mambo ee mukangaga una mambo ziya ee ziya ra matoro rina mambo ee (solo) uganga dze chaa una maneno ziya chaa ziya ra matoro rina mambo ee uganga chaa una maneno ziya chaa ziya ra matoro rina mambo ee (chorus) mukangaga una maneno ziya ee ziya ra matoro rina mambo ee mukangaga una maneno ziya ee ziya ra matoro rina mambo ee
(without a break, the next song starts) <tape1a 43:10.0> (Mwanamulungu09 kubita) (solo) nguo yangu haa nguo nguo haya nguo yangu ee nguo nguo nguo yangu haa nguo nguo haya nguo yangu ee nguo nguo Yarabi ni wee dze achina maruwa nindahendadze wee nguo yangu ee haa tsina ngulu haya nguo yangu ee (chorus) nguo yangu ee nguo nguo haya nguo yangu ee nguo nguo nguo yangu ee nguo haya nguo yangu ee nguo una nyama yaa nguo yangu ee nindahendadze ee nguo yangu ee nendephi mayo ee nguo yangu ee (many variation with improvisation follow)
<tape1a 46:01.0>
<tape1a 46:03.0> (Mwanamulungu10 kubita) (solo) laila ilaa mwanamulungu yoyo vyoga ziya haa unauya ziya ra uganga mwanamulungu yoyo vyoga ziya haa unauya ziya ra uganga (chorus) mwanamulungu yoyo vyoga ziya haa unauya ziya ra uganga mwanamulungu yoyo vyoga ziya haa unauya ziya ra uganga (repeated many times with some improvisation)
[the end of sideA of tape1]
[the top of sideB of tape1] the last song of Mwanamulungu10 still continues. Malau still isn't dancing. The song ends. Some of the musicians are even going outside. They're complaining about how unbearably hot it is inside.
I ask why they're only playing Mulungu pieces. They say it's because Malau is supposed to be possessed (golomokpwa) by Mulungu. Apparently, Mulungu is his main nyama. Since Malau still isn't dancing to Mulungu, we're going back to Mwarabu.
<tape1b 3:55.0> (Mwarabu022 kutsanganya) Similar words as Mwarabu02, but melody is different (solo) mwarabu ninaombea mungu wee chuo cha mutume muwele naombea mungu we chuo cha mutume (chorus) mwarabu naombea mungu wee chuo cha mutume muwele naombea mungu we chuo cha mutume (repeated many times)
<tape1b 5:08.0> <tape1b 5:17.0> (musambala01 kutsanganya) This musambala song was played here a bit differently from those played in Kinango area. (solo) musambala ee naona uganga(alt.naronda uganga) naona uganga wa wee musambala wa chiukoo naona uonekana uganga ndaricha wee(not clearly heard) (chorus) musambala naona uganga naona uganga wa ndonga wa nyoka naona uonekane musambala uganga ndaricha wee (repeated many times with improvisation)
<tape1b 12:26.0> Almost immediately after the previous song has ended, the next one starts. <tape1b 12:27.0> (musambala02 kubit'a) (solo) musambala nambwe nironge ronge za uganga musambala wee naronge narongera uganga ee musambala ni maye ronge za uganga musambala wee naronge narongera uganga ee (chorus) musambala nambwe nironge ronge za uganga musambala wee naronge narongera uganga ee musambala ni maye ronge za uganga musambala wee naronge narongera uganga
Musambala kamo, ela tsikpwamba kamo. Samba chitu ambacho chigbwira, chikala ni shetani kahuidima kpwelewa, au ni chitu chani kuidima kuchimanya. Lakini vivi ao nyama kupigbwa, aratu anaidima kupigirwa vyao. Vivi kpwanza, hupigeni muduruma kpwanza. Halafu uchilaa yiyo hundashungira(from スku-shunga) ko mbele, kulola aratu ambao anaidima kuzuia anziao.
Jawa Mwero(Jawa):
Mmh.
Nyawa:
Eeh. Maana yuyu kulengana na tabiyaze yunaidima kukala mutu wa kuvina sana.
Jawa:
Mwanzo kaphenya mwakuyuga kpwanza. Mwanzo phana mukamba phapho, be ye mwamuyuga kpwenye, be ye ariye nguvu sana.
Beja(a kayamba player):
Nahupige kare mukamba vivi?
Jawa:
Aa aa.
Beja:
Eeh?
Jawa:
Samba anziliwe133 ye nyama yedzikala anziliwe ye mutumia.
<tape1b 15:48.0> (muduruma01 kubit'a) I think this is the simplest version of this song. Melody is the same, but the words only repeat two simple sentences. (solo) nyamala mwana we wavyalwa mutana wee muduruma(mwanaduruma) we unaphonda nisage (chorus) nyamala mwana we wavyalwa mutana wee muduruma we unaphonda nisage (repeated many times with a lot of improvisation.) (Finally in the last several repetions, the song just repeats a single sentence, "nyamala mwana we wavyalwa mutana we" , the soloist singing the first half, and the chorus the second half.) (solo) nyamala mwana we (chorus) wavyalwa mutana wee
<tape1b 19:01.0>
<tape1b 19:02.0> (muduruma02 ) I've given up transcribing this song, because I could pick up only a few words. Guessing from such scarse clues as "nauya hee", "ndauya kpwehu" etc., it seems to be a different version of the following that I collected in other kayamba occasions. Those with good ears may try transcribing it.
Cf. [DB 6894]song of muduruma(kasidi), transcribed by Mr. Hamisi Ruwa Bunda (solo) nauya hee nindauya kpwehu ee ninenda kpwehu ee unambwa Dama Ngala wakudza ni mucharo Dama Ngala wakudza hee ninenda Dzombo hoo ho ni mucharo kasidi wanilemba mayo uya (chorus) nauya hee nindauya kpwehu ee ninenda Dzombo kasidi wanilemba unamba uya nauya hee nauya kpwehu ee ninenda Dzombo <tape1b 20:56.0>
<tape1b 20:57.0> (muduruma03 =kalumeng'ala kubit'a) this song of kalumeng'ala is usually played in the kusuka rythm(see below). But here it is played in the kubit'a rythm. (solo) Yoo ee kalumeng'ala ee Yoo ee kalumeng'ala ee ga nze nagamanya, ga ndani nagamaya Yoo ee Kalumeng'ala kala u mulume ndzoo (chorus) Yoo waa kalumeng'ala ee Yoo waa kalumeng'ala ee ga konze nagamanya, ga ndani nagamaya Yoo howa Kalumeng'ala mulume ndzoo
<tape1b 22:48.0>
Cf.song of kalumeng'ala(kusuka)
<tape1b 22:48.0> (muduruma04 =kazi ya uganga wayimena) My transcription of this song is far from satisfying, because I failed to hear some parts clearly. (solo) mwana duruma waumena ugayi duruma wayimena kazi ya uganga duruma achenda kpwa dzulu ya kazi mwana wa mayo wanimena kpwa kazi ya uganga duruma hee unasaga, kuno unaphonda (chorus) mwana duruma waumena ugayi duruma wayimena kazi ya uganga duruma wee kuno unasaga unaphonda mwana duruma wanza nauza duruma wayimena kazi ya uganga duruma hee unasaga, kuno unaphonda mwana wa mayo wanimena kpwa kazi ya uganga duruma hee unasaga, kuno unaphonda (repeated many times, then improvisation parts follows)
<tape1b 26:09.0>
<tape1b 26:16.0> Kayamba players started to play a song of another spirit(mukamba), but were stopped. Kayamba player:
Sambi urivyo uvina uvina ye, pigani yinjine. Haya nahwende ko kpwano kaphele.. (song) kaphele na karyaka....
<tape1b 26:17.0>
Nyawa told them that they now should play ngoma instead of makayamba. discussion who to play mbumbumbu and chapuo. It was decided that mbumbumbu be beaten by Nyawa, while chapuo be beaten by Jawa wa Mwero.
<tape1b 29:30.0> A song of Kaphele(mukamba) is played with two drums only. Malau now is dancing so comically that Women are laughing. (I couldn't understand a single word in the lyrics of this song, so I called Mr. Katana for advice, and he told me that the lyrics were in Kikamba(language of the Kamba people), not in Kiduruma. Mr. Katana corrected my transcription and also explained the meaning of the lyrics.) (kaphele(mukamba)) (solo) kaphele na karyaka nikatunde netsa ee mwaitoo (chorus) kaphele na karyaka nikatunde netsa ee mwaitoo
<tape1b 34:25.0>
Haya mwambireni mwambireni, maana sino hundamwiha sino be ni tsiku zizi ni kazi ya ukongo. Na ukongo waphenya pindi. Na unambwa hangbwe ni uwe mukamba ndiwe dzimgbwira, hata angakala ye kaphola, be uwe mukamba. Ichikala ni uwe, na una sababu ambayo mwenye unayihenza ni sino kahudzangbwe kuyimanya, hunahenza ukale undahweleza, naswi hukale hundasikira.
<tape1b 34:46.0> Malau:
Mmn...(silence)
Nyawa:
yuyatu u mumo?
Malau:
Uweza kufunga hata...(inaudible)..
Man:
Ulaa pindi be ye.(People: laughter) Yuno be sere....
Jawa Mwero:
Au adzikpwe chikamba yiye.
Man:
Ulaa amba.
Woman:
Mukamba udzuka.
Jawa Mwero:
Ela tsi gomba chikamba tu, na mutu kumba....
Malau:
....(He starts speaking, but in such a low voice that it's almost inaudible.)
conversation between Nyawa and Malau follows. But they speak so low that it is almost impossible to hear them. I've given up transcribing them. According to Mwaega, Malau says "mukamba is there. But he doesn't need anything. But there are serious ones(spirits) who need their things. One is Muzungu wa Keya.and another is Dena, who wants a jacket and trousers."
<tape1b 36:11.0> Jawa Mwero:
Anze ta dzitu apigirwe pigirwe kofi zenye tu. Hata ambe nahenza nende makayamba.Be ni sababu wa mwezi ra kofi achivina vina sana, kakamwe yendakudza unavina tu...ko hwende hende che kare maana siswi enye hwamba kukala huna kazi. Ela vino kahumanya ni nyama wani amuyugaye atsivine, na shida yani ambayo unahenza yifanywe yiye.
Nyawa:
Ni vivyo.
<tape1b 36:20.0> Malau & Nyawa:
...inaudible...
<tape1b 36:41.0>
Malau retreats into his hut.
Kpwa vivyo ni yiye(mukamba) unamba kukala nahumuse kare mumiani kpwanza.
Jawa Mwero:
Eeh tsona mba.
Nyawa:
Be phunga mumiani
Jawa:
Mmn.
Nyawa:
Achichira yiye, uyatu urio manjine kare ko mbele.
Jawa:
Hayani be.
<tape1b 37:05.0>
<tape1b 37:38.0> Nyawa:(to kayamba players)
Haya "going going going" na imba muzungu wa mumiani.
<tape1b 37:39.0> Jawa:
Mwanzo nidzikala nagapigani ga makayamba, be gasikireni jeli.
Man:
Mmn.
Jawa:
Eeh.
<tape1b 37:44.0> The young members of the family, playing the makayamba, are joking with each other. Malau emerges from his hut, wearing a white shirt and gray trousers, and a wide-brimmed felt hat with a leopard-skin band. <tape1b 38:13.0> Player1:
Wanzadze?
Player2:
Mwanza kare pigira kare muzungu wa mumiani.
Player1:
Tsimanya uo wira mino. Tso nahenza nikumbikize!
<tape1b 38:19.0> The soloist occasionally uses the word "pawa" (power) instead of "pesa" (money), and the choir responds accordingly. During the performance, Malau dances in a trans-like state, and Jawa and Nyawa are speaking to him (presumably trying to persuade him), but their words are difficult to hear clearly due to the loud sound of the makayamba. (muzungu wa mumiani01) (solo) nahenza pesa ee nahenza pesa ninamanywa nahenza pesa ee nahenza pesa ee (chorus) nahenza pesa ee nahenza pesa ninamanywa nahenza pesa ee nahenza pesa ee aaa wooo oo (continues with improvisation)
(without a break, the next song starts.) <tape1b 45:11.0> (muzungu wa mumiani02) (solo) ni kure ee mayo kure na mwendo kure kure kure na mwendo kure na mwedo kure (chorus) kure wee mayo kure na mwendo kure kure kure na mayo kure na mwedo kure (solo) kure wee mumiani kure na mwendo kure (chorus) kure wee mumiani kure na mwendo kure (solo) kure wee mumiani (chorus) kure na mwendo kure
<tape1b 47:34.0>[The End of Tape1]
(unrecorded part starts here) (Hamamoto's memo (August 30, 1983): I didn't realize the tape had ended in the middle of the second song of "Mumiani," and when I noticed the recording machine had stopped for a while and changed to a new tape, the performance of "Mzungu wa Keya" was already over, and the subsequent commotion wasn't recorded either. The second tape starts immediately before "Du! Du! Du!". The next day, Katana and Mwaega and I reviewed the tape and filled in the missing parts based on our memories. The following is from my fieldnote description compiled by Mwaega and me, on Aug.29,30, 1983.)
Performance: muzungu wa keya, 1 song (Funga safari) Starting with handclaps, then with kayamba
Funga safari, funga safari Safari, Funga safari Shauli ya bwana, Shauli ya bwana Shauli ya Keya
Malau has got in trans-like state(golomokpwa) shouting in incomprehensible words (English-like). Nyawa orders people to stop singing.
Malau continues shouting, sounding angry about something. The only English words that could be understood were "why!?" and, for some reason, "20 shilling!!"
A "dialogue" begins between Mr. Nyawa(muganga) and muzungu wa keya(inside Mr. Malau's hut).
Malau continues speaking in incomprehensible English-like words. To this, Nyawa repeatedly replied, "Yes! Yes!" The conversation is bizarre, and Nyawa asks the "white man of KAR" to speak in Swahili, instead of his difficult "English".
Nyawa:
Your language is very difficult. Please speak in Swahili so we can understand. Are you a muzungu wa keya? What do you want?
Malau:
(Switching to Swahili) I am muzungu wa keya. I am muzungu wa keya. I want a bag. A bag to carry on my back (mufuko wa mgongoni) and a gun. Are you listening carefully?
Nyawa:
Of course I am.
Malau:
Once you have obtained the bag to carry on your back, you must hold a grand kayamba. Then people must behave like Keya's soldiers. Du! Du! Du!
(The above is the part reconstructed from my and Mwaega's memories)
[The beginning of the tape2a] <tape2a 0:0.0>
(The following conversations are primarily in Swahili unless otherwise specified.) Nyawa(muganga, a classificatory son of Malau and Jawa):
Wataka ngoma yenyewe.
Malau wa Mwero(the eldest son of Mwero wa Jawa, the founder of this large homestead):
Nyawa:
Du! Du! Du! Tuseme kama ule mwendo wa Keya.
Malau:
Pha! Pha! Pha! Unasikia?
Nyawa:
Mmn.
(The women are engrossed in conversation) Mwaega(wa Jawa, a son of Jawa wa Mwero):
Nyamalani mwi. Munagomba ng'anzi dza...(duruma language)
Jawa(Jawa wa Mwero, younger brother of Malau wa Mwero):
Muna kululu achetu kpwani.(duruma language)
Malau:
Na bunduki na utafuta na ..(one word unclear).. yote. Na jifuko lile kubwa. Na lipatikane li la....
Nyawa:
Li la kaki(khaki)?
Malau:
Nyawa:
La viasi yaasii.
Malau:
Eeh. Kaki richa. Dza sampli hii.(duruma language).
Nyawa:
Eeh.
Malau:
Lakini huu mudogo utakuwa hapa hapa(pointing to the shoulder).
Jawa:
Na ule ukubwa ukuwe hapa mgongoni.
Malau:
Eeh ukuwe na hapa. Na debe liko hapa mgongoni. Unasikia?
Nyawa:
Ninasikira.(duruma language)
Malau:
Kwa sababu hapo mgongoni, yiye mwenyewe anasema kuwa pana muzigo hauwezekani.
Jawa:
Ndiyo anasema, unasikia kuwa ambaye anasema hapo panaumwa sana mgongoni.(from here he speaks Duruma language) Ndo maana akale na ura mufuko. Kokosi koaendako, mpaka atsukule uo mufuko mongoni. Chila chitu chikale mo ndani, hata chitanda chi mumo, tsona. Achitsoka tu, unalala kare phoasegerepho.
Malau:
Basi kwa hivyo, lipatikane jifuko lile, lipatikane. Lipatikane jifuko lile, ndilo la keya. Na viasi.
Nyawa:
Viasi, viasi, viasi ni vitu, hebu?135
Jawa:
Ni vitu, yaani vifaya, silaha, dza...(swahili and duruma language mixed)
Man:
Ni vifaya, silaha...
(Now they speak duruma language) Jawa:
Karache ni kama mizigo, utu wa kpwika phara dzulu. Sambi muchonewa viasi mwi mundaiyirwa..
Man:
Vikale vitiywa kama dza himuno.
Musoza wa Malau(one of Malau's sons):
Nayo bunduki, kama picha ni sawa, tsivyo? Yotengezwayo kpwa kutsonga muhi?
Jawa:
Mmn.
Malau:
Goor!
Haya sambi nitsuma kpwamba kala ukale ndiwe mwenye kudzimureha pumuzi chache, na ndani kukut'a na kukohola? Ha ni sawa sawa. OK!
Jawa:
Na sambi vino hundahendadze ta sino humanye ukale ndiwe, ta bahaye. Hata naswi huyone kukala ta sambi unatsakurirwa ta uo mufuko. Hata sambi wee,...phano uratu ule uidima ukaenda uwe mwenye, unazuka na uelewe na uchende utsagule tu mwenye kumanya kala ni uu. Be tsi mumu muzima. Mwambire maneno ga kpweli vivyo.
(While Jawa is speaking, Nyawa, as a muganga, also speaks to Malau, but Jawa is speaking so loudly that Nyawa's words are almost inaudible.) Nyawa:
...maana yuno keidima kpwa kukohola, keidima kpwa ndani yitele, na keidima...
Jawa:
Hata ko kugomba kpwenye chidzako kunamushinda.
Nyawa:
Hata ko kugomba kunamuyuga.
Jawa:
Eeh.
Nyawa:
Kpwa vivyo sambi hunahenza nafuu tu ya kukala ta phanjine unaidima kpwenda mwenye. Kpwa yunasikira baha...
Jawa:
Yunasikira kana utu muratu mwirini.
Malau:
Wasikira.
Nyawa:
Haya.
<tape2a 2:20.0> Malau:
Uwe, yu mutu wa keya. Nasikia? Yu muzungu wa keya. ndiye mwenye kutaka hivyo. Alakini pana waganga.
Nyawa:
Pana waganga.
Malau:
Wa ngai.
Nyawa:
Kuna wa ngai...
Malau:
Na watu wa keya.
Jawa:
Yule ngai ni yule mukamba.
Nyawa:
Waganga ni wale wakina ngai.
Malau:
Unasikia? Basi wale wana shida. Wana shida na fujo...
Nyawa:
Mmh.
<tape2a 2:58.0> Malau:
Unasikia? Ni kusema kunaambiwa.. tena vile vifuko vitapatikana..Lakini vile vinatakiwa sana ni vikubwa. Ndo hata mgongoni..
Nyawa:
Haa wana nafuu sasa.
Malau:
Walifika wote wa vyombo hakuna. Sasa we... ...We haya pana mukubwa hapa....
(belching and groaning) <tape2a 3:40.0> Nyawa:
We ile mizigoyo uyatu moyo wa nyuma bahi, hebu ndiwe mwenye kohola, hebu ndiwe ndani kukut'a, maana chikala undawambira muzigo wa nyuma bahi, lakini ndani yikale vivyo na kohozi yikale vivyo, nikukala yuyatu ariyenakukohoza mutu ndani yinodzala nayo we ambire vivyo we, maana nafikiri we ni musena wangu unaidima kugamanya gaga. Chikala ni uwe mutu mumwenga, uwambire ndiwe. Sambi swino hundakupha neno muhimu ambaro unaasi. Hundagozera riro swino.
<tape2a 4:10.0> (silence) <tape2a 4:16.0> Nyawa:
Pumzi ni chache, ndani yidzozala...
Jawa:
Ni vivyo.
Nyawa:
Mutu unakohola.
Jawa:
Tu!
Nyawa:
Moyo wa nyuma umererera.
Jawa:
Mmn.
Nyawa:
Chikala ni mwenye tabiya ziratu zosini, kpwa sababu ya mufuko, uwambire tu ni mimi mumwenga. Sambi ......(three words aren't heard clearly because of someone coughing)
<tape2a 4:30.0> Malau:
Kpwa sababu
Nyawa:
Mmn.
(silence for 10seconds) Malau:
Hapa...kuna kitu kimoja...(two words I cannot hear clearly)nikae hapa. Nahitaji sigara, maana ni mutu wa keya!
<tape2a 4:53.0> Jawa:
Mwambe zino zinafaa.
Nyawa:
Sigara ndizo chakurya chao.
Jawa:
Mwonyese zino za sigara. Mwambe zinafaa, chikala zinafaa kuratu zina akiba yiliyokala yi kuko kpwanza. Ni Embasi(Embassy: a Kenyan cigarette brand) zizo. Zinga dza ziratu Supotimani(Sportsman: a Kenyan cigarette brand). Phakakala phana moho pia, ngari kulonja. Achisikiza vyo. Ninazo akiba yiyi ni ukala achizuza. Yinaidima ukala akapata paketi, hatakala ni mbiri. Paketi hatakala ni mbiri unaidima ukapata kuratu. Ni Embasi.
Nyawa:
Embasi, Embasi, Embasi.
Jawa:
Naidima kuyitiya moho achisikize, chikala ukala ni sawa. Halufuye ni yiyo na Supotimani mwenga mwenga. Tsimanya yikale kahi ni lako, lakini zizi be ndo sigarangbwa za azungu zizi.
<tape2a 6:01.0> <tape2a 6:04.0> Nyawa:
Azungu anahenza kudzitiya mizigo, auke, akpwenda kure. Analumira na kapotosa. (people laugh)...(two words inaudible).
Man1:
Ndo vyo arivyo.
Man2:
Ni vyuma. Na nyumba yi mumo.
Nyawa:
Iko sigara namba wani. Sigara yina namuna hiyo. Ndiyo wazee wanavuta, wanakwenda safari. Hiyi, hapana sigara nzuri?
Jawa:
Hayifai?
Nyawa:
Wataka ile supotimani.
Jawa:
Ile spotimani ni sawasawa, kaziyuga tu. Ela zi ghali136.
Nyawa:
Dzikala uzihenza mara tahu zizo, ha wedze sirikisa we musena wehu. Ninakuza...
Jawa:
Chidzako ndzikala namuza, dzimuza, uchimya sana.
Nyawa:
Aa ye hata sauti kayilaa. Ndani kodzala, munaidima kulela, pumuzi kudza chache. Be chikala ni uwe, uhenzawe supotimani, bahi kaphana miyao. Uwambire neno riro mwenga tu, we uhenzawe muzigowo, kakamukpwa patikana uratu wa mufuko, anasema ndiwe ushahidi kpwamba ndiwe umugbwira. Uwambire maneno. Tsinago tu. Maana be vivi kaphana mupinga, we gomba tu, ukala uwambe ndimi tu. Uwambe ndimi tu, bahi.
<tape2a 7:15.0>
<tape2a 7:30.0> (Suddenly, Mr. Malau begins to let out incomprehensible barks.)
Nyawa:
(laughing)Why?
(Mr. Malau continues to shout out something supposed to be English, and eventually he starts sobbing.)
<tape2a 8:15.0> Nyawa:
Haa ha ha ha, Asante! Aa we Muzee kama unaria ni shauli yako. Lakini tunangojea majibu kwako. Ha ha. Sijui miaka mingapi umepita na muzee, halali nyumbani, iko polini tu. Haa sasa kama wewe mutu, mwenyewe kuzuia ni wewe, nielezea, lakini usiseme musemo kama hiyo. he he he he... Na ngali kucheka, ni uchungu. kwa hiyi ni uchungu sana!
<tape2a 8:41.0> Malau:
Unasikia? Sasa watu wa Keya.
Nyawa:(still laughing)
Ha ha ha. Hata! Haya nielezea polepole. He he he.
Ni sawa ....(voices are difficult to hear clearly, but they sound like "kulemetu meta." This could be H.J. Clements, a lieutenant in the King's African Rifles Regiment stationed in Kenya, who took many photographs of the regiment during World War II.)
Nyawa:
Hata akaa Kulemetu, wasio wakina wa vita wale? Yaa yaa yaa yaa. Aa aa aa. Poleni muzee.
Jawa:
Lakini kule ukuwa muituni, muzungu hawezi kukaa ule na muitu mibomu yake yiko. Lazima mpaka akue mpaka bomani. Arudi kutembea, halafu yake arudi kuratu bomani. Tembea be polepole be abaye, vyonihenzavyo.
(Nyawa has been laughing the whole time)
<tape2a 9:17.0> Malau:(almost shouting)
Unasikia?
Nyawa:
Umh.
Malau:
Ikiwa uwe ukumbuka yale maneno.
Nyawa:
Umh.
Malau:(suddenly in hushed voice)
Ikiwa Ukienda safari huko~, nyika~. Lakini ukienda wewe, kwa sababu labda be mugonjowa huu utapoa.
Jawa:
Eeh ndiyo tunasema hivyo, eeh ndiyo tunasema hivyo.
Malau:
Halafu nyuma yale ....kwa sababu yuyu ni kushindwa ni ahadui. kule jana yake ni sawasawa. Hapa kwanza wao nyama wote wako.
Nyawa:
Umh.
Malau:
Lakini yale maneno.....(some words are not heard clearly)...yanatakiwa kufanywa bidii, ukifanya bidii, yapatikana. Kwa hivyo hiki bunduki, kinapatikana.
(The women are engrossed in conversation the whole time, making it difficult to hear Marau's hushed remarks.)
<tape2a 10:18.0> Jawa:(to the women)
Nyamalani nyamalani.
(The conversation paused for a moment.)
<tape2a 10:30.0> Jawa:
Hunahenzwa huhendedze?
Nyawa:
Upatikane uyatu mufuko.
Jawa:
Eeh.
Nyawa:
Na picha ya bunduki yipatikane. Haya mambo gakale madzo.
<tape2a 10:45.0> Malau:
Sasa ...(not clearly heard)..kazi.
Jawa:
Ile picha ya bunduki yatakika na mutu? ya kufanya kuchongwa? Ama picha ya bunduki yinapatikana namna gani? Nataka kule kuuliza kwa hapo tunataka mufano vizuri. Kuna picha ya muti kuchongwa kama bunduki. Mwenyewe akaweka hapa juu. Sasa ilikuwa na nyimbo, anakumba mwenyewe anatembea, akaweka hapa. Na mfano wake umechongwa kama bunduki.
Malau:(in hushed voice)
Picha ya..
Nyawa:
Ya muhi.
Malau:
Ya muhi..mutundo137 uratu. ....(not clearly heard)...
Jawa:
Ee ndiyo mutundo myeusi. Hata kule zamani kule Chiphingo amechonga huyu mwenyewe, achichonga ye, sijui ameweka wapi.
(Upon hearing this, the young people (or rather, the children) are rolling with laughter, repeating "amechonga." I don't understand what's so funny.) <tape2a 11:33.0>
Nyawa:
Sambi sino kahusikira utu wowosini, gagombwa hunagasikira, nanimanya ni himwi. naswi hunahenda hungafanya utu, mutu naye yunaenenda kudina, kwa sababu mutu yunahamirwa kwa nahamirwa utuwe.
Jawa:
Kona be phapho ndo phatu, mupatane na phapho kpwanza.
<tape2a 11:52.0> Nyawa:
Ichikala hujuliwi, undamvugula akatsakule miyo yiyatu, uwambire vivi ukongo nidzimusa, maana neri tsimanywa kukala nahenza mufuko wangu, neri tsimanywa nahenza bunduki yangu. Rause mutu umanya, namusira ukongo, richika, la kaumugbwirira yiyatu, nichimugbwira mikono miiri, tsimurichira kahiri. Uwambe viratu na sikutuwe njira yiyatu, na siusire utu udzowang'alaza, maana utu udzowang'alaza. Mutsana wa machero, ta wa muhondo, ta wa wairya, kpwenda ko mbere...
<tape2a 12:27.0> Malau: (shout) Goor!
Nyawa:
Akale kana utu, na hufanywe kutsonga kare bunduki, na kpwenda wala mufuko kare. Alaire kare yulamuka vivyo, ta kpwenye muhondo yu vivyo, be swino hundamanya tsigo, swino hundakala hunatsagula chiracho mutu, ha kona hundakala hunakuzarau mutumia. Lakini dzikala udzimusira utu, naswi hunafanya yako yenye.
Malau:
....sawa...(unintelligible speech)...
(In part of Mr. Marau's "English speech", you can hear English words such as "welcome" and "hard".)
<tape2a 13:45.0> Nyawa:
Halafu mwambire kiswahili, maana hicho be ni chifu chenye chicho.
Jawa:
Mmh. Ueleze kwa kiswahili, we. Ile maneno yiliokwamba imetoka, sasa ueleze kiswahili.138
<tape2a 13:57.0> Malau:
Uuh. ...(inaudible)..hayo maneno.
Nyawa:
Usende go gehu huhendago siswi.
Kwa sababu hapa pana mutu mumoja.
Nyawa:
Huh hu.
Malau:(He is speaking in a very low voice, and there are women chatting in the background, so what he says are barely audible.)
Huyu sudiani..(inaudible)...wa ugonjwa huu kwa...(inaudible)..baridi ya upepo...(inaudible)...iko...(inaudible)...safari hiyo, yuko. Lakini siswi tsishitua nyayo hayo hayo.
<tape2a 14:37.0> Jawa:
Ni watu wangapi? Katika nyinyi mo unafanya kazi hiyo. Tumesikia yule muzungu, yule muzungu wa keya.
Malau:
Wale mukamba.
Jawa:
Ni yule mukamba?
Nyawa:
Wataka nini, yule mukamba?
Malau:
Yule mukamba wataka uganga.
Nyawa:
Wataka uganga.
Malau:
Hajapata kiti kikwetu. Kwa sababu, kwa hivyo watoto wako, wale watakao tikiti. Lakini huyu, anataka kupata, kupata rile dzifuko kubwa. Hataki ile bunduki bado. Lakini rikapatikanane dzifuko. Basi...
Jawa:
Ukongo ndio hakuna?
Malau:
Ukongo, na mungu yuko.
Sino sisi nataka tuwekee siku, twekee twekee siku. Maana ninanunua vitu vingi sana, kwa sababu ya nyingi shetani. Na hivi sasa tunawelezea mambo ambayo tunaisikia. Tuwekee siku. Angalia mugonjwa.
Jawa:
Ee kumwangalia hali yake.
Nyawa:
Tukumbuke nyinyi kweli. Tuwekee siku. Siku ngapi nguvu ndo kuna afadhali tufuate ule mufuko. Kwa sababu nini...
Jawa:
Natumaini ta hapa Kinango utafuta unaweza kuonekana ule mufuko.
Nyawa:
Nyinyi kama sisi sasa musemo wetu ni kama mumoja. Leo muzee tuwekee siku, tufuate mufuko...
Jawa:
Upatikane ule mufuko wako, lakini tumeone nafuu ya mugonjwa, hana neno. Ile marazi yimeondoka, akila chakula anashiba, na ile matumbo yimefunguliwa, hakuna matumbo kuvimba tena. Basi uchifanya hivyo, ile njiya yako itafuatwa vizuri. Utajulikana huyu ni huyu mumoja aliyekwamba ni mfalme. Eeh. Njiya yako yitafuatwa vizuri.
<tape2a 16:51.0> <tape2a 16:53.0> Malau:
Unasikia? ..(hardly audible)..yai...yai litengenezee, yai litengenezee pale pale juu, unasikia? Katengenezee kaulingo hivi hivi tu, unasikia? Na kibakuli kimoja paka kinunuliwe. Hata ninunulie mahamuri matatu, weka pale.
[Ajo! Gah!(sudden shout)]
Malau:
Bado...(inaudible)..Ndo itakuwa safari kubwa, nasikia?
Nyawa:
Na keya? Safari ni ya keya?
Malau:
Aakha!
Jawa:
Natengezerwa rini cho chibakuli? Ni chiphya? Ama ni chibakuli chibakuli tu? Chirichokala hata kala ni cha phapha mudzini chinaidima kutengezwa?
Malau:
Chiphya.
Jawa:
Ni chiphya?
Nyawa:
Na sambi mo chibakulini hundamutiya mahamuri mahahu?
Malau:
Mmh.
Nyawa:
Sambi na wira phara...
Jawa:
Ima, phandakala...
Nyawa:
Kama ni phatu tu pha mwenye...
<tape2a 18:22.0> Malau: (in a loud voice)
Utaita mimi! (and starts shouting his "English" again)
Nyawa:
Sawa sawa sawa.
Malau: (still in "English" , but "yale keya apate kula kombe chini(sound like swahili phrase)" and "25cents")
Nyawa: (The phrase "25cents" made those present laugh)
Gombera rani musenangu?
Malau: (after another several seconds speaking "English")
Sasa yile...kutengeneza kama kesho.
Nyawa:
Kama kesho? Ala?
<tape2a 18:53.0>
<tape2a 18:57.0> Jawa:
Kinaweza kwenda chukuliwa kile kibakuli. Naweza kwenda tafuta, nikenda tafutwa na ile mahamuri. Itapatikana, eleza bado vizuri tu.
Malau:
(unclear)...kwa sababu iko mbali Kinango.
Nyawa:
Mmh mmh.
Malau:
Iko Kinango. Kwa sababu ya lailoni tu, sampli yake.
Nyawa:
Ni rangi gani?
Malau:
Rangi yake....(not clearly heard)..
Jawa:
Ni lailoni, lailoni, dza ile, rangi ya chibitsi bitsi. Samba musena chikala unayo akiba ya chibakuli.
Hamamoto:
Tsina akiba. Mwanzo yiyatu yangu tsi chibakuli, ni beseni tide tu ya kogera. Unahenza chibakuli cha rangi yani?
Jawa:
Aakh richa, chikala kuna, ni sawa.
Malau:
Haa basi. kupata kimoja tu. Ikipatikana moja weke pale juu.
Nyawa:
Na mahamuri?
Malau:
Matatu. Na wape chakula hawa akina juu, wape chakula. Wale keya, k'oma zimsukuma vizuri, ....(inaudible)...kula vile kula, ngoma. Utapunguka pungwa utapunguka. Iko enyewe watembea kule juu. Unasikia? Mashine(English word)! Mizigo hiyo.
Nyawa:
Mmh.
Malau:
Ikiwa utachelewa pia, angalikimwire mafuko ile.?from Kiswahili "ku-kimwa"??>
<tape2a 20:30.0>
<tape2a 20:41.0> Jawa:
Na sasa nielezee, be katika pale Kinango unaweza kupatikana ule mufuko, kama huyu mwenyewe...
Malau:
Hakuna.
Jawa:
Hakuna? Watakikana Mombasa wala Mariakani?
Malau:
Kule wapata.
Jawa:
Mufuko yuno msena wangu, kanao kura, kana mufuko yuno, bomu?
Mwaega:
Kama aina gani?
Jawa:
Kama aina ya rangi hii kidogo. Maana yiyi ni kama yile green kidogo ya kaki(khaki).
Mwaega:
Aah kana.
Hamamoto:
Tsina.
Mwaega:
Ga Mandala?
Jawa:
Aah, ura urionao Mandala ura be ni naniyo ni wa lailoni ula, wa rangi ya kundu abaye. Tsi dza uriona Mwero kpwangu phano. Be natumaini wa tsio. Uo nahenzwa kama chandaluwa(or chandarua, chandalua) kama namuna hiyi.
Mlau:
Ndiyo.
Jawa:
Ndo unahenzwa ubomu. Ni kama dza hivyo mifukongbwa, be unahenza dzibomu dzibegi sana. Eeh?
Nyawa:
Sambi ichikala ni hivyo, ni kukala ni mambo madzo. Lakini hunahenza mutu apate baha ya kumanya viratu vitu vina mwa.. vinatsakulwa, ye mutu una nafasi ya mwirini, maana vivi be mutu ariyedzigomba na kukohola kare, na kunamgbwira mbavu pumuzi zinadza chache, na ndani yitele, na chakurya karya. Sambi ichikala mudzigombera neno ririro dza vivyo, swino hukala hudzikala, lakini
<tape2a 22:25.0> Jawa:
Sambi nahupatanani kidogo, pharatu pha tsiku dzambokala hata kala ni machero,
Nyawa:
Dzamba kavidimikika, maana chibakuli chinahenza chikalolwe pharatu.
Jawa:
Tsona, chinahenza chikalolwe, tsona.
Nyawa:
Eeh.
<tape2a 22:38.0> Jawa:
Na ule mufuko, uratu mufuko
Malau:
Ile, unasikia vizuri? Nidzisema tu, ikiwa utapatikana, ule mufuko na kile kibakuli. Ukipata mufuko kabisa, ndo wanatakana sana.
Nyawa:
Eeh.
Malau:
Haa akipatikana ule mufuko, pia nataka maneno.
Nyawa:
Utapata pale.
Malau:
Haya sasa, apate nguvu za kutembea. Maneno yake kuonana na hapa nyingi(mengi) kabisa. Lakini ..(one word unclear) ni kali. ...(not clear)..hawezi kutembea hata kidogo.
Jawa:
Sambi ura mufuko Mariakani unapatikana?
Nyawa:
Uo uhende tsakulwa tu. Kakuna ushahidi.
Malau:
Unasikia? Sasa wewe sema.
Nyawa:
Mufuko undatsakulwa mufuko undatsakulwa, maana vivi kaumanyikana ushahidi uripho. Niulole Kinango uchikosekana, niulole Mariakani uchikosekana, utuwe ko Mombasa. Sambi kaphana mbara maalum ya kukala undapata mufuko. Lakini atu andatsakula mfuko..
Jawa: (before Nyama finished, he interrupted)
Na phano phano phano phenye chino chibakuli chino, ta machero chinaidima kutuwiwa, machero.
Nyawa:
Ga chibakuli nago, chindapatikana. Tsimanya kumba chino chibakuli chipatikana, gara gafu chimbere, ndo mufuko ubambanywe. Kumba utu uo ni udze richwa phamwenga na mufukowe.
Malau:
Ule mufuko nataka ule keya pakie(ku-pakia?) kabisa, ndo viasi vyake kabisa kabisa, basi watu waimbe ile nyimbo ile.
Nyawa:
Na chibakulingbwa hiki.
Malau:
Eeh.
Nywawa:
Na mambo gakale madzo.
Malau:
Sawa. Ndiyo
Nyawa:
Sawa sawa.
Malau:
Upange siku undakarabisha hawa watu.
Nyawa:
Sambi naswi kahuidima kukupha siku, maana ni mpaka ukahende tsakula..
Malau:
Basi.
Kahwenzi kukulemba musena wangu. Lakini kpwa vivyo ambavyo hukala naswi hunahenza ukatsakule utu uo, la ilaahi, umuphe nguvu, chakurya cha kurehera kumvuna, na pumzi kumurehera pumzi mbidzo dza..
Malau:
Goor!
Nyawa:
Yino sawasawa ya kumanya udzipatana na ayao, ala sino hudzisikira kukala mufuko unauhenza, na chibakuli cho cha kudza kutengezera mambogo t'ot'ot'o, utu osini undatsakulwa, ta upatikane. Lakini naye umuphe nafasi, maana vivi be udzima jibu udzangalala. Umuphe nafasi, kakuna kukohola, kakuna ndani kodzala, kakuna, amanye kukala "kumba musena wangu udzinivugula jeli. Sere dzidine nimusire shidaye." Tsi mulongo, musena wangu. Kondo yanza pindi, ela vivi..
<tape2a 24:56.0> Jawa:(Before Nyawa could finish, Jawa interrupted)
Vino sambi mwambe vino, unaidima kumupha nguvu ta ye mwenye akauka yuyu mwenye, achenda vyake ko Mombasa sambi, na achenda ulola achipata.
(Before Jawa could finish speaking, Malau shouted and began ranting in "English." Immediately Nyawa interrupted and began trying to persuade him.)
Nyawa:
Unaidima kpwenda mwenye, utsakule mwenye? Ukalole mwenye ta umanye wangu ni hinyu, maana uchenda humiza, undakudza reherwa utu ambao kaukufaa. Lakini uchenda mwenye, ndipho nendamanya hangu ni uwe, nindagula uu.
Jawa:
Mwambe dza machero vino unaidima kupata nafasi, ukaanga nguvu machero ukapanda garini akauka.
Nyawa:
Machero unaidima kpwenda musena wangu, kpwa sababu ni gago genye, ta yundapata nafuu. Unaidima kpwenda?
(Malau is still speaking "English") Nyawa:
Gago maneno mangine ga chisiru tsigasikira.
Jawa:
Gago unarema chidogo phapho.
Nyawa:
Machero undatsakulika? Unaweza kesho kutwa, je unaweza kwenda. Ukaingia Kinango, ukikosa, ukingia Mariakani, ukikosa, ukingia Mombasa. Ni mpaka ushike ule mufuko.
<tape2a 26:02.0> <tape2a 26:08.0> Nyawa:
Haa unaona watoto wanaweza kumenunua mfuko huu.
Jawa:
Haujui. Kwanza anaweza kwenda nunua kitu kingine tu. Na akaletewa akaja ambwa ni huyu, akaona ni tsio. Ni vizuri kama hivyo mwenyewe akasema nitakwenda.
Nyawa:
Sasa kesho kutwa, apate nafuu, aende kuangalia mfuko wake, mpaka awone. Kesho kutwa.
Jawa:
Wakati ameondoka, ulingo unatengenezwa, uwekwa vizuri. Maana mimi hapa ninaweza kushikana na watoto, wataponyeshwa ile mahali unapotaka ulingo uwekwe. Utateka wapi sasa watu tengeneza ule ulingo? Ni hapa nyuma ya nyumba kule, nyumba ile? Ehe.
Malau:
Eeh.
Nyawa:
Haya mambo gehu be gakale gago.
Jawa:
Muricha naye tsikuze zenye natumaini. Za tsiku zenye nafasi.
<tape2a 27:04.0>
<tape2a 27:15.0> Nyawa:
Aaa ulaa mwezi, uchihenza kare saa za usiku.
Jawa:
Aa unenda saa nyinji, mpaka uuye sana kuko.
<tape2a 27:28.0> Mwaega:
Saa saba kare.
Man:
Saa saba. Kudzecha kare.
<tape2a 27:51.0> Malau:
Gha yo! Unasikia? Natuombe mungu, siku kesho, kesho kutwa, wairya, ikiwa mungu yuko, akipata nguvu kidogo ya kutembea, si punguka, basi, atakwenda.
Jawa: (to Nyawa)
Mwelezere vivi bwana. Mwambe kukala sambi phara tsiku zira yinahenzekana ngoma yenye, ama hata kalani makayamba dza vino ukala kala ni sawa.
Nyawa:
Udzamba kala yo wayawaya tsiyimanya.
Jawa:
Eeh, yinahenzekana ngoma.
Nyawa:
Yatakikana ngoma yenyewe.
<tape2a 28:45.0> Jawa:
Pale ile siku ukikuwa sasa ameondoka huko, zile ngoma zitafutwa kabisa, zikuwe iko tayari, eeh?
Nyawa:
Yudzamba ni ngoma yenye..
Jawa:
Ni vivyo, sambi nikagombe nidzikala ninagahenza gamanyikane.
Nyawa:
Lakini mwenye yunamba machero na muhondo, wairya, mutsana wa hahu, yundakala yudzipata nguvu ya kpwenda kpwenda. Mwenye yunamba vivyo.
Jawa:
Eeh, kaphana utu phapho, kaphana utu.
Nilikwambia sudiani ni watu wa shida. Nilikwambia musomali ni watu wa shida..
(A baby starts crying furiously, and I cannot hear the hushed conversation between Malau and Nyawa) <tape2a 29:32.0> Nyawa:
Hayani avulana! Ngoma kpwa chingo! Sudiani, sudiani, mara mwenga.
Jawa:
Na musomali. Haa sengerani sengerani, mgbwirireni kayamba mwino. Mumpigire kakamwe.
(songs of Sudiani starts. The first song is interrupted in the middle at Marau's signal. A young man starts singing the second song, but this too is stopped before the main performance begins. Eventually Marau himself specifies the songs to be played.) <tape2a 30:06.0> (sudiani01 kutsanganya) (I'm not sure of my transcription) (solo) nenda kpwao ee hee waa wenda kpwao ee (dzende?) sudiani .(one word not clear). ee ii ee (chorus) nenda kpwao oo nenda kpwao oo (2~3 words not clear, maybe "dze yendako") sudiani nenda kpwao, oo oo oo
<tape2a 30:39.0> (sudiani02 kutsanganya) (For the lyrics, see sudiani05.)
Jawa:
kayamba mairo sana, ro kayamba!
Man1:
Ao anahenza mairo.
(music was stopped by Malau) Jawa:
Eh? Yunagomba wira. Hebu ambira wira chidogo.
Malau:
Jalajala yo mwendo wa kare...
Players:
Haya.
<tape2a 31:21.0> (sudiani03 kutsanganya) (solo=Jawa) jalajala yo mwendo wa kare jalajala yo mwendo wa kare maulana wee (chorus) jalajala yo mwendo wa kare jalajala yo mwendo wa kare maulana
(without a break the next song starts) <tape2a 33.58.0> (sudiani04 kusuka) (solo=Jawa) Allahu akubaru, Allahu akubaru (chorus) Allahu akubaru, Allahu akubaru (solo) Allahu swala (chorus) Akubaru allahu akubaru
(without a break the next song starts) <tape2a 42:11.0> (sudiani05 kubit'a)=the same song aborted as sudiani02 (solo=Jawa) sudiani wee mulongo sudiani wee mulongo nailailaa akubaru we kuna mwarabu we unasema chuo sudani wee mulongo (chorus) repeat above
<tape2b 0:0.0> (continuation of the song of sudiani05)
<tape2b 1:41.0> (the song stops) Man1:
Aa aa aa. kamo sudiani tse.
Nyawa:
Kpwani adzomba kadza rero. Richeni musomali.
Jawa:
Mmh.
Nyawa:
Dena, Dena, Mupigireni ye dena kare.
<tape2b 1:42.0> (dena01 kutsanganya)
<tape2b 3:32.0> (without a break, the next song starts) (dena02 kutsanganya)
<tape2b 5:26.0> (without a break, the next song starts.) (dena03 kutsanganya)
<tape2b 7:10.0> (without a break, the next song starts) (dena04 kubit'a with repetitions and improvisations)
<tape2b 8:41.0> (During the songs of Dena, Malau danced quite a bit, considering his ill health. Nyawa tells players to stop.)
Man1:
Waa Muzima!
Man2:
Kamo Dena?
(Several people are talking at the same time. The kayamba players seem to be complaining that despite their hard playing the spirit has already left Malau's body. They're saying things like they want to retreat and sleep.)
Jawa:
Nikamuze chidogo abaye kpwanza.
Man:
dzakulaa kare.
(people burst into laughter) Jawa:
A aak.
Mwaega:
Yudzangalala.
Nyawa: (to Malau)
Yudze ndiye atetemaye dza yunahenza pigirwa wira. Ye mutumia wa chigiryama ndiye ahenzaye pigirwa wira?
Malau: (He says something that sounds like "atu ile gani"(meaningless sentence), but according to Katana he now speaks Giriama language, which I cannot transcribe.)
Be atu ile gani?
Man:
Udzambadze ye?
Nyawa:
Amba mwimwi phapha kamulenga kamare.
<tape2b 9:30.0> (Kayamba players suddenly start playing another Dena song) (dena 05 ku-bit'a) (solo) Aa mayo tetema kare mayo tetema kare phana nguo (chorus) aa mayo tetema kare mayo tetema kare
<tape2b 11:14.0> (the song dena05 stops) Malau:
Phano achet'u....(barely audible)... <tape2b 11:23.0> Nyawa: Dzikala namba ye mutumia wa chigiriama ndiye mwenye moho, ndiye Dena. Samba ndiye mwenye moho mwirini?
Malau:
Wamba sisi be kona..hunagahenda ashinda gago.
Nyawa:
Mwi mwagahenda. Mwakoswa ni utu wani?
(silence) <tape2b 11:44.0> Malau:
...Kona sipata chochosi.
Nyawa:
Kupata chochosi?
<tape2b 12:01.0> Malau:
Nina suruwale yahuka.139
Nyawa:
Una suruwale yenye. Huh hm.
Malau:
Mautu gaga garichwa ka pindi.
Nyawa:
Huh hm.
Malau:
Nari hunayihenza.
Nyawa:
Munayihenza suruwale yenye.
Jawa:
Suruwale ya namna gani?
Malau:
... nyiru be.(not clearly heard).ile..
Nyawa:
Nyiru?
Malau:
Naenderera kuvala nayo, la mwaka gani be yiyo, yakpwenda madamada na yife kuko.
Jawa: (to Musoza、one of Malau's sons)
Samba yako yasira kpwa ni ya nyiru we?
Musoza:
Tsigamanya.
Woman(one of Malau's wives):
Kana. Yasira.
Jawa:
Yasira?
Nyawa:
Wakala una moho. Mwi kamwenzi kufisa. Ajeningbwa warichwa pindi, jibu kamanywa.
<tape2b 12:50.0> Malau:
Hwalitoka pindi, huchirichwa, hwalitoka pindi.
Jawa:
Sambi muuze nyo moho ni uwe hicheyo au ni musenao. Maana vivi be nahugombe, maneno gawelekezana t'ot'ot'o.
Nyawa:
Sambi uwe ungakala moho umumo, na unaona baha ukale mumo, ni kuratu vyokala kuna suruwale, hau phana miyao ariye nawe unats'ets'era uo moho kahiri?
Malau:
Dzamba musena wangu ambirwa...
Nyawa:
Wamba dze?
Malau:
Tsimanya kahi wambirwa ni hani. Wamba be pharatu akenda rome, achitosera huya, chidzako achenda mvumbulusa, achihenda see, lakini mwingine unadza kuts'ets'a. Unasikira? Sambi moho undauka, la lakini undauka kapindi. Ndo undauka.
Jawa:
Ndo nahenza uuke. Maana vivi sambi yo shida ya nguoyo yisikirika. Phano sambi namwi muchidza pata wira, ngoma zenye kupigirwa ngoma kakamwe.
Malau:
Amba phahali yako phosi udza tsanganya osini.
Jawa:
Eh tsona mba.
Malau:
Aratu phao rome hundakala hudza tsanganya osi.
Jawa:
Tsona mba.
Malau:
Nakpwambia chilumwenga. Nakpwamba be we nakpwambira be maneno gaga garicheni gaga. gaga kukut'a kut'a uo moho, haha. Swiswi ni kahutsunirwa kut'a. Unasikia?
Nyawa:
Hmn.
Malau:
Kpwa sababu phatu pharatu musenangu, kaphana mutu mumwenga bule. Aa akamba musenangu a phapho. Unasikira?
Nyawa:
Nasikira.
Malau:
Na yuno muzungu naye yu haho.
Nyawa:
Eeh.
Malau:
Unasikira.
Nyawa:
Nasikira.
Malau:
Haya be.
Jawa:
Muzungu yu wa keya, ama muzungu yu wa mumiani?
Malau:
wa mumiani.
Jawa:
Wa mumiani? A ye ayihenzaye daba?
Malau:
Uu.
Jawa:
Ooh. Samba yuya ni ndiye mwenye moho kutsanganyikana na yuno dena?
Nyawa:
Hata ni osi, jibu maana romengbwa hangu phapho.
Jawa:
Tso unasema vivyo.
Nyawa:
Na mwanache wa chilume unadza ts'ets'era tu phapho. Ta kaupho...
Jawa:
Sambi kaphana mutu muzima wa konera mwanache unenda neno dza rira "We tuwa rani ko?"
Malau:
Atu a kukanya kanya tsinge swisi vyo.
Jawa:
Tso namba, tsi ndo nigombavyo.
Malau:
Aa be we, chikala kunimanya.
Jawa:
Aa vino be hundakumanya vino. Hata vivi hee, nahenza vivi, nidzikpwambiradze swino?
Man1:
Wapatana nguoye.
Man2:
Ana nguoye? Ya peho ama suruwale?
Man1:
Aa ya shati na nguo kare.
Nyawa:
Yunahenza suruwale ye mutumia.
Jawa:
Sambi mwambe hivino abaye. Mwi ndimwi atumia muliokala munaidima kukanya aratu anache. Ye mwanache achikala utsakula kpwenda pharatu, udze kumwamba "We waricha moho we, kutsakula kuts'ets'era" Sambi aratu anache akanywa ni nyani? Mwi atumia. Vivi rero be hupataneni asena, zira ngoma zindapatikana. Be zigapatikana ziratu ngoma. Uno moho ukale naumricha kpwaka. Utsiake kahiri.
Nyawa:
Nahuzipige na nguvu.
Jawa:
Nahuzipige. Samba una nguvu. Eeh.
<tape2b 16:27.0> Malau:
Samba musenangu we. Mutu yunabujabuja sana yuyu. Yuyu mukamba yuyu. Yuna milingo milingo uwe.
Nyawa:
Yuna milingo.
Malau:
Mutu yuyu anze kumuusa. Mutengezere chivyake. Akale udzikpwa ...(inaudible)..
Jawa:
Mwambire hivino. Yokala na mbara ya machero. Sambi yo mbara ya machero na kuno mbara yehu yodzilaga phano gara gandagbwirana ama, hundahendadze? Hapa hupataneni t'ot'ot'o. Maana tso huna mbara ya machero, ukale sambi undauka yiyo kpwenda kuratu mukamba, haa be, atengezerwe chivyake hata amale. Haa phano vino dziika mbara vivyo, ya phamwenga ya yino muzungu yuno wa keya...
Malau:
Mutsakurire uyatu utuwe kpwanza yuyatu..
Jawa:
Ye muzungu wa keya?
Malau:
Ndiye ahenzaye yiya mizigo.
Jawa:
Haa be kaphana utu sambi. Maana nahenza hupataneni kpwamba unagbwira chiratu charo cha kpwenda lorera iyatu miiyo, hata ukakala unazidisha ukongo kahiri. Viratu ni ukala ukala be tsi sawa, ndo nahenza hupataneni chividzo. Haya endererani abaye. Mwambireni ukala be ye naakanye ano anache, ano anao na adzukuluo..
Malau:
Unasikira?
Nyawa:
Nasikira.
Malau:
Msenangu mino ni mutumia jeli.
Nyawa:
Mutumia.
Malau:
Lakini dzitu iru karimanywa bule.
Jawa:
Undamanywa muno vino!
Malau:
...mutu yuyu ni wa kubuja. Pha mutu mudzo phanadza..(two words not clearly heard)...Phanauka vivyo musenangu hee, mba kundafika kazini kura .(one word not clear)... Hata kumba wira kauimbwa, alakini mwambireni vivyo kukala hundapata.
Nyawa: (He replies "Hu mh" several times during this talk)
Malau:
Nidzalala kura pengo(swahili word which means "gap, hole"?) be, hawezi kuvipatira vifuko vingine kuko.
Nyawa:
Kpweli.
Malau:
Lakini be ninalala .(one word not clear).
Nyawa:
Siswi naswi kahuidima kumlemba.
Jawa:
Kahundalemba muno.
Nyawa:
Nichikulemba ndakala ni makosa gehu. Lakini sino hunahenza uphunguzira uratu moho, na mwanache yendamwona sengera pharatu, akale unazidi na kumukanya. Yi phondakala naswi, unafanya neno ambaro kukala, ta yiye yunamanya kukala "mino nidzandika namanywa ni atumia asena kumba". Ela, uchimwona mwanache yunasengera phenye moho, na unamba haya ts'ets'era sana. Achihenda viratu, yuyatu unahwangalaza. Maana sino undakala unahenda baha, ko mudzini manenogo kukala humtengezere yuno mutumia, mutumia unakaza kujinga haya ts'ets'era moho.
<tape2b 19:13.0> Jawa:
Mwambire hivino. Yiyatu nguoyo, sambi yiyatu suruwale unaidima ukpwenda kuratu Mombasa kpwenda lola suruwale zinapatikana? Unaidima kupata suruwaleye kamare yiyatu.
Nyawa: (As soon as Nyawa starts speaking, Jawa starts speaking at the same time, overlapping with him and saying similar things, making it difficult to hear what they are saying.)
Chiratu charo cha keya cha kutsakurira mufukoye, yiyatu yunaidima kpwenda pata. Chikala udzonekana, ukala nayiusa utu. Maana unahenza yiyo yipunguza utu tu. Uchipunguza utu, mwenye yunapata nafasi ya kpwenda tsakula utu.
Jawa:
Kpwenda tsakula yiyatu miyo tu sambi.
Nyawa:
Haya sambi chidzakala mudzimwika...
Malau:
Musenangu, pharatu ganene(Giryama word =gomba,sema) vivyo, tsi kuganene vivyo. Kpwa sababu ganene vivyo chikala uganga, ganene, ala chidzako huyu mugala na masai muna saa masaa riratu.
Jawa:
Kaphana utu phapho. Mino ni radhi ni phapho mwanzo ni malaga tu. Tsidima kauli, ala angali kupigirwa kayamba sambi, sisi hu achache vivi.
Nyawa:
Haya be naswi hudzisikira, aratu hundaapha radhi. Lakini mudzini nakuusa moho, asenani. Kaphana mubishi phapha, kaphana.
Jawa:
Kaphana.
Nyawa:
Kama ni hudzangalala. Phondagbwira vivi, hunawakonyesa kpwa kawona utu udzo. Ala vyo urivyo unasema, chikala undahuhendera mulangaza, umanya hunatuwa yo njira yenu t'ot'ot'o.
<tape2b 20:53.0> Malau: (People were chatting amongst themselves in the background, some touching the kayamba and making noises. Mr. Marau's hushed conversation was almost inaudible.)
Kpwa sababu, musena wangu,...(not clearly heard) mushipa u mumo, basi chila mutu yuna mushipa. Kaulagurika bule....<tape2b 21:38.0>..kakufika dawa kuko. kakufika kamare.
Nyawa:
Haya be kaphana utu. Na naswi hunahenda utu uo, ukalenga we unahenda phee, kpwa ukapate nafasi ya kutsakula miyo, hudze muphe wira, nahulalama t'ot'ot'o naswi, ndaunga amba hunalagulagula musipa. Chisha umanye musipa undalagulwa na musazo nyohudzifunga undafanywa.
Jawa:
Muno!
Nyawa:
Ala muvuguleni, udzamba mwinyi, na unafanya yo yenu, kana chinyume hiye. Muvuguleni, pumuzi zidze pumuzize ga maana. Chisha mupatire nafasi ya ukohozi uuke, na chakurya kurya na kupata choo chidzo, ndiyo kawaida. Undakala unamanya "Eeh basi. Kumba wanivugula, ee. Maana mimi ndimi kamufanyira kakamwe wahi." Ala udzamba mwinyi. Unafanya yiyo yenu. Muvuguleni asena, akanyanani. Kondo yidzanza pindi yiyi.
<tape2b 22:34.0> Nyawa:
Ha pigani masai atumia! Chidzako asindikize ye mugala.
<tape2b 22:38.0> (song of masai01 ku-suka) (solo) Hayaa laila bara, haya laila bara Hayaa laila bara, haya laila bara (chorus) Hayaa laila bara, haya laila bara Hayaa laila bara, haya laila bara (solo) .....(I cannot transcribe this part) (chorus) repeat above
<tape2b 26:48.0> (without a break, the second song of masai starts) (song of masai02 kutsanganya) (solo) zumo ra bara ziya (chorus) haa ziya (repeated many times)
<tape2b 28:07.0> (without a break, the third song of masai starts) (song of masai03 kubit'a) (It seems to be a variant of masai song "rero ni kondo, rero ni kondo", but hard to transcribe)
<tape2b 28:33.0> (without a break, the third song of masai starts) (song of masai04 kubit'a) (maybe a variant of "zumo ra chimasai")
<tape2b 30:30.0> (without a break, the third song of masai starts) (song of masai05 kubit'a) (solo) maye masai kalala maye masai kalala uchesa na mbega weyeweye (chorus) masai kalala masai kalala wee yuchesa na nzuga weyeweye
Kamo.
Nyawa:
Haya mugala, mugala, mugala.
<tape2b 32:14.0> (song of mugala01) (solo) kala nilele nauza mayo wira haya ende peleleza mugala (chorus) kala ni rero nauza ngawa haya peleleza mugala (repeated with improvization)
(Malau starts speaking "English" again, and the song of mugala stops. His "English" speech continues for over a minute.) <tape2b 36:38.0>
<tape2b 37:56.0> Nyawa:
Maneno gangu nagagomba chiduruma t'ot'ot'o yenye, kpwa sababu swino hudzangalazwa ni mutu ukala mukongo, na sino hunambwa kondoye ni mufuko ndo uhenzwao. Na bundukiye.
Malau:
Yah.
Nyawa:
Sambi sino kahuremere. Lakini hunahenza apate nafuu ya yiye mwenye kpwenenda atsakule mufuko, paka amanye mwangu ni uu, augule. Achidza nao, hudze muphe mura mufuko, na wira ubomu wenye t'ot'ot'o, ala yiye akale undapata nafuu, ndo hurigo nago phapho. Kpwa sababu mutu udzangalazwa ni ukohozi, ndani yi tele, choo kapata. Be chikala ndiwe dzigbwira kpweli, umuphe nafasi hiye, akatsakule hura mufuko, maana achihuma mutu, yundakpwenda gula mufukowo ambao tsio. Lakini aenda mwenye, undakala aenda wala mufuko ambao uwe undamanya yuyu musena wangu wanipatira mufuko kpweli.
Malau:
(cough) kaphana utu.(cough). tazama(cough) tazama...Navoya mungu.
Nyawa:
Mmh.
Malau:
Achihenza, nyo ukongo undauka t'ot'o.
Nyawa:
Unahenza uuke vyenye ukongo uo, t'ot'ot'o kakamwe.
Jawa:
Phana atu akola!
Malau:
Basi, unasikia, basi ko agana vizuri kama hivyo nazo. Kile chikohozi ndo ngonjwa.
Nyawa:
Sana pumzi ukakala chache.
Malau:
Koo kuwa ndogo ndogo, pumzi kuapa140 chidogo, ndiyo.
Nyawa:
Na ndani nkala t'ele, na kutsapata choo. Ndio ukongo uratu. Na moho kutsauka. Na mwiri kufanene. Usiku kpwa usiku kavidima kugbwira nguo. Na uwe musena wangu ndiyo ya kuhendayo yenye. Kpwa vivyo nahenza uvugule t'ot'ot'o, ta naye apate nafasi ya kuhenda tsakula kpwenye magari yaphenye, akatsakule mufuko ta upate. Na chiratu chibakuli chipatikane. Na riratu daba ringalipatikane, ta riwalwe vivyo. Udze uhewe wira na miyo hiyiya, musena wangu. Uvugule mwiri chividzo, ufanye kazi, maana wira kumanye u mutu wa kazi.
Jawa:
Ye musomali hiye, mwambire ye musomali yiye, musomali yiye. Mwambirize kakala cho chifyu chikpwenda onekana hichino, akachiika phatu phariphokala ta uchifika phapho chenda chona chi bule bule. Chicho ni kualika pia nacho chicho. Yuyatu akapata chifyucho kpwa chino china kondo Somali. Sino kahuenzi ukala vivi, ko kpwendere maneno garigo gana mangine go gakale ganayuga. Uratu mwiyo uratu udzipatikana, undakala udziona niuhenza sino, huuwale. Kpwa maana una shida cho chifyucho, Musomali. Chidzako ambokala ye ndiye mwenye miiya yiye. Na kuratu kakohozi pia (chi)zako we ndiwe mwenye, musomali.
Nyawa:
Kondo ni mufuko, kondo ni mufuko. Ndo ni kondo kamili.
Jawa:
Eeh.
Nyawa:
Hata yo bunduki yikanza kpwima, ela mfukongbwa.
Jawa:
Haya yo bunduki mwanze be yitengenezwe porepore, be yikatsongbwa kimalidadi, be ichikala undakala upate muzima yuno mwenye kpwanza.
Nyawa:
Haya be naswi nyo uzima ndo huuhenzao. Haya nende mwenye, nende mwenye, kutsakule miyo yosi, yigbwire mikononi. Ala tsi kuhuma mutu, kubananga pesa kasidi, na mwiyo ukareherwa mwiyo ambao kaufaa. Ala uchenda uwe mwenye, vivyo nawe unaidima kumanya mino be kona dzipata mwiyo wangu ambao unanifaa. Sambi udzo uhewe na wira wa chividzo chenye, ala vino akale kasikira utu udzo.
Jawa:
Chikohozi mwanzo chuuke, pumzi...
Nyawa:
Chikohozi chuuke, pumzize zi mbidzo, ndani yitsikale t'ele, mwiri utsife ganzi, na arye chakula na kumvuna, ndo unakala unapata nguvu. Muduruma yetsirya chakula, ukala nguvu udzipataphi?
Malau:
Ndiyo.
Nyawa:
Umuvugule umuvugule, musena wangu, umuvugule.
<tape2b 41:52.0> <tape2b 41:56.0> Jawa:
Akale phana mutu mungine ariokala anahenza radhi tsivyo.
Nyawa:
Aah. Yiye naona ni wa mwisho. Kona anaoya ao vivi.
Jawa:
Hayani.
Man:
Saa nane dakika kumi, vivi.
<tape2b 42:10.0> Nyawa:
Wende salama musena wangu! T'ot'ot'o. Mufuko ukipatikana. Sigarazo supotimani zikale pho t'ot'ot'o.
Malau:
Zindapatikana kesho.
Jawa:
Zindakpwenda ziwalwa phapha machero.
<tape2b 42:26.0> Nyawa:
Umuvugule, maana uchimuvugula tu, naye unamanya ukala be musena wangu kumba ndiye wa kufanyira, la, vivi udzangalala, kana swali kahiri. (Just when everyone thought it was finally over, Jawa brings up yet another topic!) <tape2b 42:34.0> Jawa: Ura ulingo unahenzwa chasi cha dzulu sana, ama ulingo ni chasi tu cha kumanya kukala mutu achilala yunaika miyoye vivi sawasawa?
Nyawa:
Aah ta namba achisagala akale...
Jawa:
Uona ye...
Malau:
Uu wa kutaka kupanda kidogo howa.
Nyawa:
Uu wa dzulu wa kupanda?
Malau:
Uu wa chimo cha mutu kare.(People laugh)
Nyawa:
Chimo cha mutu?
Malau:
Ni ure chidogo. fiti seven(seven feet) tu.
Jawa:
Ile mutu amepitisha kidogo. Sasa akifanya hivi, ana shaka kushika juu kabisa, kwa ashika kwa mukono na chimo cha mutu ichiwa chimefika, ee. Ukala kaphana utu.
Malau:
Kino kitu kidogo sana. Kwa sababu mutu asisimama hapa kwa chini, akifanya kufika pale juu yake.
Nyawa:
Unahenzwa ahende vita, kupanda.
Jawa & Others:
Hunasikira.
Man:
Ano azungu gago ahenzago.
Jawa:
Kaphana utu phapha.
Haya be hunasanta musena wangu. Be umuvugule, na ukanyaneni anache atsits'ets'ere moho...
<tape2b 43:40.0> (Malau interrupts Nyawa's speech, but Malau's talk barely audible) Malau:
....umesikia?
Nyawa:
Umesikia?
Malau:(Malau speaks in a whisper, almost inaudible. His voice is particularly drowned out by the young men talking to each other and playing with a kayamba in the background.)
Tsimanya amri ya mungu, na maneno mengine siyajui. Yale sisi itakweza kuambia, lakini.....maneno....kwa sababu....
Nyawa:
Aah, angarikugamanya kpwidima kugagomba naswi.
Malau:
...kujua, nitakuambia. lakini sijui...nikuambe mimi nikipatana patana, nikuambie.
Sasa nzuri. Hudzisikira riro ra mufukongbwa riro hudzisikira sana. Nahenza apate nguvu za kpwenda utsakule mufuko, upatikane, udze umuphe na wira t'ot'ot'o na chibakulingbwa chipatikane, na ro daba pia rikenda patikana ni kugulwa pia, na utu wowosi ukadza kadzaritiya kare ri phapha. Maana uwe mwenye kahuna chinyume na we tso utsihendere chinyume. Haa yo kondo yanzwa pindi, na chikala ni uwe, be sino hweri kahukumanya ndiwe, ela rero hudzimanya ni ukala ni uwe. Yuyu achipata mwangaza, na unafanyira yo yako. Maana yutsoka. Ala muvugule. Udzamba mwinyi muvugule. Ndani yiphunguke, pumzi zidze ni mbidzo, ukohozi uuke hinyo, akale muzima, apate nguvu za kutsakula hinyo mwiyoo uhenzao.
<tape2b 45:11.0> <tape2b 45:18.0> Nyawa:
Mwi ano Dena mosini, mwimwi wakati uo chila mutu unavina kutosheka.
Jawa:
Naavine ta akole.
Nyawa:
T'ot'ot'o kakamwe hali. Ala vino umuvuguleni, muusire hinyo moho, mtsimwonyese ilimu nyinji, mutsimwonyese ilimu nyinji, be mulongoza njira, be mulongoza njira phapho tu, t'ot'ot'o, uzima nahuona kutsakula mwiyo wenu kpweli. Maana tsi mubishi, ni udzangalala.
<tape2b 45:43.0> <tape2b 45:47.0> Nyawa:
Be go mambo mba ni gago kare.
Jawa:
Gokala gaphunguka.
Man:
Gaphunguka.
<tape2b 46:17.0> Jawa:(closing remarks)
Haya mwi, ndo namba ni baha makayamba. Asenani adze vyako, angadza, alolwe. Kahi ni kupata phatu pha kadzire ta kuchirira. Haya kona. Vino galaa t'ot'ot'o. Eeh. Ukala kala ni sawa, ni vidzo hulagana. Ukala gasirat'o.
↩ ↩ ↩
↩ ↩
↩ ↩
↩
tsovyaの別名とされる「内陸部のスディアニ」の絵 ↩
↩
↩